NOTALARIN GİZLİ SENFONİSİ: Kabak Kemane

Bu kapsamda işin ehli olan, Doğanhisar’dan gelen güzel ağabeyimiz Gürel Kalkan’dan bilgiler almanın doğru olduğunu düşündük. Küçük atölyesinde birbirinden güzel kabak kemaneler yapan, satan, sergilere çıkan, dahası çalan bir insan tecrübelerini aktarırken merak içinde dinledik. O anlatırken biz yazdık. Ortaya çok güzel bir şey çıktı. Hazır konuşmuşken 13 yıldır bu mesleği hobi olarak yapan ustasından kabak kemane dinlemek de nasip oldu. O yüzden “ne mutlu bize” diyor ve röportajımızla siz değerli okurlarımızı baş başa bırakıyoruz.

RÖP: EMİNE ŞEYMA YILDIZ

Kabak kemaneyi baştan aşağıya bize anlatabilir misiniz?

Kabak Kemane Orta Asya’dan gelme bir Türk çalgısıdır. Türk Halk Müziği'nde telli, yaylı ve deri kapaklı sazlarımızın tek örneğidir. Gövdesi kabak veya hindistan cevizi, göğsü deri, iki veya üç telli olan bir halk çalgısıdır. Yörelere ve biçimlerine göre farklılık göstermektedir. Kabak Kemane, Iklığ, Kabak, Rabab; Hatay ilinde Hegit, Güneydoğu'da Rubaba, Azerbeycan'da Kemança ve Orta Asya Türklerinde Gıcak, Gıccek veya Gıjek adıyla bilinen bu çalgıların aynı kökten oldukları bilinmektedir. İletişim araçlarının gelişmediği eski dönemlerde, daha çok “Teke Yöresi” olarak bilinen Burdur, Isparta, Antalya ve Muğla bölgelerinin yerel müziğinde kullanılan kabak kemane, günümüzde ise Türkiye’de hemen hemen her bölgede bilinen ve her yörenin türkülerinin icrasında kullanılan bir çalgı haline gelmiştir. Kabak kemane geçmişten günümüze kadar otantik görünüşünü korumuş bir halk çalgısıdır. Türkler kemane ve kemençe kültürlerini üç kıta üzerine yaymışlardır. "Iyık" Altaylarda "Yançak Komus", Kırgızlarda "Kıl Kıyak", Türkmenlerde "Gıcak" gibi isimlerle anılmıştır.

Kabak kemane nasıl yapılır?

Kabak kemaneyi herkes yapabilir. Yapımında bağırsak, yürek zarı, yayın balığı derisi ve atkuyruğu gibi malzemeler kullanılmaktadır. Tekne kısmı genellikle su kabağından yapılmaktadır. Ayrıca ağaçtan yapılanı da yaygındır. Sap kısmı sert ağaçlardan yapılmaktadır. Tekne kısmının altında ağaçtan veya metalden yapılmış mil vardır. Su kabağı sap kısmından 1/3 oranında kesilir. Bu bölüme tekne adı verilir ve üzeri eskiden tavşan, günümüzde ise yürek zarı ile kaplanır. Tekne çapı yaklaşık 10-15 cm arasındadır. Tekneden sonra sap ve burgular gelir. Gövdenin en alt kısmında, çalgıcının kabak kemaneyi dizine dayayıp çalması için demir çubuk vardır. Bu çubuk aynı zamanda kabak ile sapın birbirini tutmasını da sağlar. Kemane perdesiz bir çalgı olduğu için her türlü kromatik ve komalı ses elde edilebilir. Kabak kemane yapılırken su kabağı yukarı doğru incelen boğum altından kesilir ve üzerine yürek zarı veya deri geçirilir. Daha sonra kabağa ağaçtan sap monte edilir. Kemanenin aslı üç telli olup, daha geniş ses elde etmek için daha sonraları dördüncü bir tel ilave edilmiştir. Kabağın çapının büyük veya küçük olması elde edilecek sesin tiz veya pes olması sonucunu doğurur. İki eşik arası (üst ve alt eşik) normal şartlarda 32-33 cm uzunluğunda olmalıdır. Ancak derinin az veya çok gergin olması bu uzaklığın değişmesinde etkendir. Su kabağının yanı sıra dut ağacından da kemane yapılmaktadır. Şu anda kemanede normal bağlama telleri (çelik ve sırma) kullanılmaktadır. Ancak kemanenin doğal yapısı ile orantılı olarak keman telleri de kullanılabilir. Kemane at kılıfından yapılmış yay ile çalınır. İyi, kaliteli ve gür ses elde etmek için kıllar üzerine reçine sürülür. Tizden peste doğru, bağlamaya göre 1-Re, 2-La, 3-Re, 4-Sol şeklinde akort edilir.

Yapımı ne kadar sürüyor?

Yapımına göre değişir. Bir haftada bile bitebilir. Birçok aşaması olduğundan dolayı ben 15 günden önce bitiremiyorum. Meşakkatli iş…

Sizin gözünüzde kabak kemaneyi farklı kılan nedir?

Kabak kemanedeki o tını, o ses hiçbirinde yok. Kabak kemane benim için bir tutku oldu. Yapmaya bir başladım, bir daha da bırakamadım zaten. Vazgeçilmeyen halk müziği enstrümanı olarak düşünüyorum.

Kabak kemane çalmayı nasıl öğrendiniz?

Tamamen kendi çabamla öğrendim. Gösteren, anlatan biri olmadı.

Kabak kemane günümüzde yeterince tanınıyor mu?

Hayır. İnsanlar gördüğünde “bu ne” diye soruyorlar. Nasıl yapıldığını soruyorlar. Merak ediyorlar, bu güzel bir şey.