"Konya sanata değer veriyor"

Ülkenin sayılı taş baskı ustalarından olan Yaşın, bize bu sanatı yaşatmak için verdiği mücadeleyi anlatarak, taş baskıyı ayrıntılarıyla anlattı.

Emine Şeyma Yıldız'ın röportajı

Öncelikle taş baskının tarihçesini bize anlatabilir misiniz?

Taş baskı tekniği 1831 yılında Türkiye'ye girmiştir. İlk taş baskı atölyesi bugünkü İstanbul Üniversitesi Eski Harbiye Nezareti’nde kuruldu. İlk basılan kitaplar askeri eğitim gayeliydi. Daha sonra Anadolu'nun bazı büyük şehirlerinde de taş baskı atölyeleri kuruldu. Baskıda tipografinin gelişmesi üzerine, 20. yüzyılın başlarında yavaş yavaş taş baskıcılık yerini, bugünkü modern teknik baskıcılığa terk etti.

Taş baskıyı sizden dinlemek isteriz…

Günümüzde kullanım alanı gittikçe daralmakta olan bir sanat taş baskı. Taş baskı Tokat ile özdeşleşmiş bir sanattır. Yazmacılıktan soyutlanarak boyutunu değiştirmiştir. Taş baskı ya da litografi/litografya, kireç taşı üzerine yağlı mürekkeple çizilmiş şekil ve yazıların basım sanatıdır. Taşbaskıya el litografyası da denir. Taşbaskı, modern ofset litografyanın başlangıcıdır.

Taş baskı nasıl yapılır?

650 yıl önce yaşanmış bir sanat dalı günümüze kadar taş baskı, çömlek baskı diye gelmiş. Şimdi de ıhlamur ağacına Osmanlı dönemindeki desenler oyularak, kasnaklara dökülen kök boyayla pamuklu kumaşın üzerine darbeyle pres yapılıp, çıkartılıp daha sonra ütüyle sabitleştiriyoruz. Taşbaskı tekniğinin esası, yağın suyu itmesi özelliğine dayanır. Kireçtaşı, kalsiyum karbonat olup gözeneklidir. Baskı kalıbı olarak kullanılacak kireç taşı 6-8 cm kalınlığında levha şeklinde hazırlanır. Yüzeyi pürüzsüz hale gelinceye kadar tesviye edilir. Bu düzgün yüzeye yazı veya resim özel bir mürekkeple nakşedilir. Mürekkebin özelliği yağlı olmasıdır. Yağlı mürekkep, Arap sakızı eriyiğinin bir iki damla nitrik asitle karışımından yapılır. Baskı kalıbı, yazı işleri tamamlandıktan sonra yazıların ve resmin net bir görünüm alması için terebentinle silinir. Baskı kalıbı daha sonra su içine sokulup çıkarılır. Kireçtaşı gözenekli olduğu için yazılar ve resim çizgileri haricindeki sathın tamamındaki gözenekler suyla dolar. Baskı taşına bu durumda baskı mürekkebi sürülür. Mürekkep yazıların bulunduğu susuz yüzeylerden gözeneklere emilirken boş kısımlardaki sulu yüzeylerden itilir. Baskı kalıbı bir kâğıda bastırılmak suretiyle istenilen baskı elde edilir. Gözeneklere emilen mürekkep bitinceye kadar baskı yapılabilir. Kalıplar saklanarak ilerde tekrar baskıda kullanılabilir. Tekrar baskı yapmak için baskı kalıbının terebentinle silinip suya sokulması yeterlidir. Bazen taş kalıp yerine kâğıt ıslatılır. Kâğıt bilahare kurutulur. Mürekkep rengi değiştirilerek, değişik renklerde baskı da yapılabilir. Renk ayrımına göre şekil ve yazıları ayrı ayrı hazırlanan taşlar, sırayla aynı kâğıt üzerine basıldığında ofset renkli taşbaskı elde edilmiş olur. Modern ofset litografyanın esasını taşbaskı usulleri teşkil eder. Modern litografi, fotokimyasal metotlarla hazırlanmış çinko ve alüminyum levhaları kalıp (matris) olarak kullanır. Taşbaskılarda taşın yazı ve resim çizgilerinin geldiği yerler hafif oyuk veya hafif kabarık olan türleri de vardır. Bu türe, taşbaskılarda taş üzerine gravürleme denir. Gravür şekli ile hazırlanacak ve kazılacak kelimeler hafif asitlerle ve özel gravür makinalarıyla hazırlanır.

Taş baskı sanatı adı altında neler üretiyorsunuz?

Şal, fular, yazma, turistik kıyafetler, sofra bezi, masa örtüsü ve daha birçok ürün.

Taş baskı ile yapılan ürünün avantajları ve dezavantajları neler?

Sağlıklı, yüzde yüz pamuklu olması ve boyasında akma sorunu olmaması avantajları. Tek dezavantajı biraz pahalı olması… Değerini bilen alıyor zaten.

Hammaddeyi nasıl temin ediyorsunuz?

Uşak, Denizli gibi illerden ürünlerimize uygun kumaşları dokutturuyoruz. Hammadde anlamında bazılarının kalıplarını kendimiz yapıyoruz. Boyalarını kendimiz yapıyoruz.

En çok ilgi gören ürününüz hangisi?

Günümüzde yaygın bir şekilde kullanılan şal-fular grubu çok ilgi görüyor.

Baskıları hazırlarken nereden ilham alıyorsunuz?

Zaten yıllardır süregelen oturmuş klasik kalıplarımız var, bir de günümüze ayak uydurarak özel desenler yapıyoruz.

Kişiye özel baskılar yapıyor musunuz?

Evet, yapıyoruz. Yazı, resim hepsini basıyoruz.

Bir taş baskının yapımı ortalama ne kadar sürüyor?

Kullandığımız boyanın şekline göre değişiyor.

Taş baskıya en çok hangi kesim ilgi gösteriyor?

Özellikle orta yaş ve üzeri kesimler çok ilgi gösteriyor. “Aaa benim babaannem bundan kullanıyor” gibisinden tepki veriyorlar. Kullanabilecekleri ürünlerden kendilerine alıyorlar.

Tokat’tan gelen birisi olarak Konya’yı nasıl buldunuz? Düşüncelerinizi bizimle paylaşabilir misiniz?

Türkiye genelini baz alarak değerlendirdiğimizde Konya’nın sanata karşı çok ilgili olduğunu görebiliriz. Birçok yerde ürünlerin değerini, kıymetini bilmezler, en ucuz mal muamelesi yaparlar. Ama Konya’da sanata, sanatçıya değer veriliyor. İnsanların aldıkları ürünlerin hakkını veriyorlar.