Konya'nın dere mezarlıkları tarihe tanıklık ediyor

Tarihî bir yerleşim yeri olan Dere’nin dört tarihî mezarlığı bulunmakta.

Aşağı Mezarlık

Dere Âşıklar Mahallesi’nde, Dere Caddesi ilerisindeki mezarlık, yamuk planlı olup, eğimli arazi üzerinde 3.700 m²lik küçük bir alanı oluşturur. Çevre duvarı moloz taşla örülmüş. Mezarlığın güneyde ve kuzeyde olmak üzere iki taraftan girişi bulunmakta. Ana giriş güneydedir. Mezarlık, hâlen defne açık olduğu görülüyor.

Osmanlı Dönemi mezar taşlarında Sille ve Gödene taşları ile yapılmıştır. Mezarların bir tarafında yalnız baş taşı, bir tarafında ise hem baş hem ayak taşı mevcuttur. Bunlar çoğunlukla doğrudan toprağa direk koyulmuş. Fakat bazıları Cumhuriyet zamanı taşlarında olduğu gibi çerçeveli mezar olarak görünmekte o dönemleri yansıtıyor. Mezar taşları üçgen alınlıklı, yarım daire ve sivri kemerlidir. Taşlarda yazı çeşidi olarak sülüs, muhakkak ve talik hat görünümüne sahiptir Bu yazılar kabartma tekniğinde yazılmış. Mezar taşlarının büyük çoğunluğu süslemesiz iken, bazen taşta kabartma tekniğinde oluşturulmuş daire ve yarım daire şeklinde motifler görülüyor.

Cumhuriyet Dönemi mezar taşlarında ise Sille taşı, mermer ve beton malzeme ile yapılarak, hem baş hem ayak taşının bulunduğu çerçeveli mezar tipi tercih edilenler arasında yer almış Baş taşlarında güneş formlu tepe tarafı, ayak kısımlarında üçgen alınlık olarak yansıyor. Diğer taşlarda ise hem baş hem ayak taşı dilimli kısım kemerlidir. Bu zamanlarda mezar taşlarında yazı kazıma tekniğindedir. Süsleme ayak kısımlarında yoğunlaşır ve en çok servi motifi yansıtmaktadır. Bir baş taşında ise stilize hatayi motifi yansıtıyor.

Mezarlıkta bulunan eski mezar taşı 1325/1908 tarihlidir. Diğer yandan toprak içerisinde kalan mezar taşlarının mezarlığın tarihini biraz daha eskiye götürmesi normaldir. Yola çıkarak mezarlığın XIX. yüzyıl sonlarından beri kullanıldığı söylenebilir.

Âşıklar Mezarlığı

Dere Âşıklar Mahallesi’nde, Dere Caddesi üzerinde yer olan mezarlık, “Emirler Mezarlığı” olarak da biliniyor.

Yamuk planlı mezarlık, oldukça eğimli bir arazi kapsamında, 7.200 m²lik küçük bir alanı oluşturur. Mezarlığın etraf duvarı moloz taşlarla kaplanmıştır. Güneyde ve kuzeybatıda olmak üzere iki giriş kapısı var. Ana giriş güneyde Dere Caddesi ilerisindedir. Mezarlıkta defin işlemleri hâlen devam ediyor.

Tarihî mezar taşlarında kullanılan malzeme mermer, Sille ve Gödene taşı olarak bilinir. Mezarların bir kısmının yalnız baş taşı, bir kısmının ise hem baş hem ayak taşı mevcuttur. Mezar taşlarında üçgen alınlık, yarım daire, sivri ve dilimli kemer olur. Yazı çeşidi sülüs, nesih ve rikadır. Bu yazılar kabartma ve kazıma tekniğinden yapılmıştır. Bazı taşlarda yazılar kartuş içine alınmış. Mezar taşlarında süsleme hemen hemen hiç görülmezken yalnız Karamanoğulları zamanına ait bir mezar taşının baş ve ayak taşının her iki yüzünde palmet motifleri görülür. Mezarlıkta üzerinde yazı bulunmayan, kabaca şekillendirilmiş mezar taşları da bulunmaktadır. Sille taşından yapılan mezar taşlarının yüzeyleri dökülmeye başladığından vakit bir kısmı okunamayacak durumda olur. Taşların bazıları ise toprağa gömülmüş vaziyette.

Cumhuriyet zamanı mezar taşlarında ise mermer ve beton malzeme kullanılmış, hem baş hem ayak taşının olduğu kapsamlı mezar tipi tercih edilmiş. Baş taş kısımlarında güneş formlu tepe kısmı, ayak taşlarında üçgen alınlık görülür. Bazı taşlarda ise hem baş hem ayak taşı dilimli kemerlidir. Bu vakitlerde mezar taşlarında yazı kazıma tekniğindedir. Süsleme ayak taşlarında yoğunlaşır ve taşlarda daha çok servi motifleri işlenmiştir.

Dere Âşıklar Mezarlığı’ndaki mezar taşlarının çoğu 1800’lü senelerin sonlarına aittir. Fakat 818/1415 tarihli Hasan Bey’e ait mezar taşı bize ait, bu mezarlığın Karamanoğulları zamanından itibaren kullanıldığını yansıtıyor.

Hasan Bey’in mezar taşı, mermerden, dilimli kemerli olarak inşa edilmiş, baş ve ayak taşından müteşekkildir. Hem baş hem ayak taşının iki tarafı da sülüs hatla yazılıdır. Mezar taşının alınlığı bitkisel dal ve palmet motifleriyle süslenmiştir. Bu mezar taşı ile mezarlıkta olan diğer mezar taşları içerisinde yaklaşık 400 yıllık bir vakit farkı olup, arada geçiş zamanını gösterecek hiçbir taşın olmaması şaşırtıcı.

Büyük Mezarlık

Dere Âşıklar Mahallesi’nde, Elektrik Caddesi üzerindeki yamuk planlı mezarlık, hafif eğimli bir arazi üzerinde, 22.000 m²lik büyük bir alanı kapsamakta. Çevre duvarı moloz taş örgülüdür. Mezarlığın dört giriş kapısı bulunmakta. Ana giriş güneydoğudadır. Mezarlıkta defin işlemi devam ediyor.

Osmanlı Dönemi mezar taşlarında malzeme olarak mermer kullanılır, Sille ve Gödene taşı kullanılır. Mezar taşları üçgen alınlıklı, sivri, yarım daire ve dilimli kemerli olup süslemesiz. Erkeklere ait mezar taşlarında fesli başlıkların olduğu da gözlemlenmekte. Mezarların birkaçı yalnız baş taşı, bir kısmı ise hem baş hem ayak taşı mevcuttur. Bu taşlar direk toprağa dikilebildiği gibi çerçeveli mezar şeklinde olanları da bulunmakta. Mezar taşlarında yazı çeşidi olarak sülüs, muhakkak ve talik hat kullanılmış. Bu yazılar kabartma tekniğinden. Diğer mezar taşlarında yazılar kartuş içine koyulmuş. Birkaç mezar taşı hem Osmanlı hem günümüz alfabesi ile işlenmiş. Ayrıca mezarlıkta üzerinde yazı bulunmayan, kabaca şekillendirilmiş mezar taşları da bulunmakta. Bu dönemin mezar taşları belli bir noktada toplanmayıp hemen her yerde görülmekte. Sille taşından yapılan mezar taşları dış etkenler nedeniyle bozulmaya yüz tuttuğundan bir kısmı okunamaz hale gelmiş. Pek çok mezar taşı yan yatmış ya da toprağa gömülmüş vaziyette.

Cami-i Kebir Mezarlığı

Dere Cami Kebir Mahallesi’ndeki yamuk planlı mezarlık, 3.100 m²lik küçük bir alanı kaplar. Çevre duvarı moloz taşlarla örülmüştür. Doğu ve batı yönünde iki giriş kapısı vardır. Mezarlıkta defin işlemi hâlen devam etmekte.

Mezar taşı malzemesi olarak Sille taşı, beton ve mermer kullanılmıştır. Hem baş hem ayak taşının bulunduğu çerçeveli mezar tipi yaygındır. Baş taşlarında güneş formlu bir tepe kısmı yapılmış, ayak taşlarında ise üçgen alınlık tercih edilmiştir. Bunun dışında dilimli kemerli ve üçgen alınlıklı taşlar da göze çarpmaktadır. Süsleme olarak sadece ayak taşlarında servi motifleri görülmekte.

Mezarlıkta Osmanlı alfabesi ile yazılmış mezar taşı bulunmamaktadır. Mevcut taşlardan anlaşıldığı kadarıyla 1970’li yıllardan beri kullanılan yeni bir mezarlıktır.