KOVİD-19 aşılarının riskleri ve yan etkileri

Dünya çapında milyonlarca insan yakın gelecekte koronavirüse karşı bir aşı olmayı umuyor. Aşıların bazıları güvenli bulundu ve birçok ülkede sağlık yetkilileri tarafından onaylandı. 

Aynı zamanda pek çok insan, kendilerini enfeksiyona karşı korumak isterken, aşılamanın olası yan etkilerinden de korktukları için aşı olmak konusunda kararsız. Aşıların hızlı gelişmesi göz önüne alındığında, aşıların gerçekten güvenli olup olmadığı ve olası yan etkilerin yeterince araştırılıp araştırılmadığı konusunda bazılarının şüpheleri var.

Aşıların hangi yan etkileri normaldir ve hangi yan etkileri aşırıdır?

Normal aşılama reaksiyonları

Aşıdan sonra belirli reaksiyonların olması normaldir: Enjeksiyon bölgesi çevresinde kızarıklık, şişlik veya ağrı olabilir. Aşılamadan sonraki ilk üç günde yorgunluk, ateş, baş ağrısı ve uzuvlarda ağrı da genellikle ortaya çıkabiliyor.

Bu normal aşı reaksiyonları genellikle hafiftir ve birkaç gün sonra azalarak biter. Bu belirtiler aşının işe yaradığını, bağışıklık sistemini uyardığını ve vücudun enfeksiyona karşı aşı tarafından "sahte" olan antikorlar oluşturduğunu gösterirler.

Buna göre, bu tür tipik aşılama reaksiyonları, halihazırda kullanımda olan BioNTech-Pfizer, Moderna,   AstraZeneca  ve Rus Sputnik V  aşılarının alınmasından sonra da ortaya çıktığı bildirilmiştir.

Nadiren görülen ciddi yan etkiler

Tipik aşılama reaksiyonlarına ek olarak, ayrıntılı olarak rapor edilen alerjik şoklar gibi aşılamadan sonra bazen ciddi yan etkilere sahip nadir vakalar da ortaya çıkabiliyor. Ancak bunlar münferit vakalardır.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) ve Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre genel olarak onaylanmış aşılar güvenlidir; aksi takdirde aşılara yetki vermezlerdi.

Yeni aşıların bazıları – örnek olarak mRNA aşıları - yerleşik aşılardan farklıdır: zayıflatılmış veya öldürülmüş virüsler içermezler. Bunun yerine, yalnızca KOVİD-19  patojeninin bir bileşeni için bir genetik yapı içerirler.

Diğerleri, başak proteini olan SARS-CoV-2'nin yüzey proteinini tanıtmak için taşıyıcı olarak zararsız adenovirüsler (yalnızca şempanzeleri etkileyen soğuk virüsler gibi) kullanan ve böylece bağışıklık tepkisini tetikleyen vektör aşılarıdır.

İşte yaygın olarak bahsedilen KOVİD-19 aşılarının riskleri ve yan etkileri:

Biontech-Pfizer aşısı

Alman BioNTech ve ABD'li Pfizer şirketleri tarafından geliştirilen BNT162b2 aşısı ile ciddi bir yan etki meydana gelmedi. Yaşlı hastalarda yorgunluk ve baş ağrısı gibi tipik aşılama reaksiyonları daha az sıklıkta ve daha zayıf yan etkiler gösterdi.

Bununla birlikte, bu mRNA aşısı uygulanan birkaç hastada enjeksiyondan hemen sonra şiddetli alerjik reaksiyon görüldü. ABD'de bir hasta ve iki Britanyalı hasta, cildin kızarması ve nefes darlığı ile ilişkili anafilaktik şoka da girdi.

Bu kişilerin daha önce herhangi bir hastalığı olmadığı veya belirli aşı bileşenlerine alerjisi olup olmadığı bilinmediği için, İngiliz İlaç ve Sağlık Ürünleri Düzenleme Kurumu (MHRA), özellikle belirli aşı bileşenlerine alerjisi olan veya halihazırda anafilaktik şok geçirmiş kişileri uyardı.

Aşının yapılmasından 16 gün sonra immün trombositopeniye bağlı beyin kanamasından ABD'li bir doktorun öldüğü bildirildi. Doktorun daha önce hiç hastalığı olmadığı belirtilirken üreticiler aşı ile doğrudan bir bağlantı görmediklerini açıkladı. Bu, rahatsızlık bağışıklık sistemi trombosit sayısını azalttığında ortaya çıkıyor. 

Norveç'te tamamı 75 yaşın üzerinde olan ve kronik ciddi hastalıkları olan 33 kişinin ilk aşılamadan birkaç gün sonra öldüğü haberlerde çıkmıştı. Üreticiler bu durumun nedenlerini araştırırken, Norveç Sağlık Kurumu yaşlı ve zayıf insanları COVID-19'a karşı aşılama talimatlarını değiştirdi. Doktorlar aşılamanın faydalarının, yan etkilerine ve risklerine göre ağır basıp basmayacağına bireysel olarak karar verecekler.

Moderna aşısı

ABD şirketi Moderna'nın mRNA-1273 aşısı da prensipte BioNTech / Pfizer'ın ürettiği aşıya çok benzeyen gen bazlı bir aşıdır.

Üretici ve test yetkililerine göre, klinik denemeler sırasında katılımcılar aşıyı iyi tolere ettiler. Olağan aşılama reaksiyonları sadece hafif veya orta derecedeydi ve uzun sürmedi. Bununla birlikte, bağımsız bir gözetim panelinin bir raporuna göre, mRNA-1273 ile aşılananların neredeyse % 10'u yorgunluk yaşadı.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerine (CDC) göre, Moderna aşısına karşı şiddetli alerjik reaksiyonlar "nadirdir". CDC, bu değerlendirmeyi 21 Aralık 2020 ile 10 Ocak 2021 tarihleri ​​arasında uygulanan 4.041.396 aşı dozunun dokümantasyonlarına dayandırmaktadır. Toplam 108 alerjik reaksiyon kaydedilmiştir, ancak yalnızca 10 hasta anafilaktik şoka girmiştir. CDC, alerjik reaksiyonların hiçbirinin ölüme yol açmadığını bildirdi.

Moderna aşısı olan çok az sayıda insan yüz sinir felci geçirdi. Bununla birlikte, bu reaksiyonların aslında aşının temel bileşeniyle ilişkili olup olmadığı hala belirsiz. Yan etkilerin mRNA tarafından değil de, mRNA için taşıyıcı görevi gören ve daha sonra vücut tarafından parçalanan lipit nanopartikülleri tarafından tetiklenmiş olabileceği düşünülüyor.

BioNTech / Pfizer ve Moderna aşılarının klinik deneyleri sırasında ve ayrıca İsrail'de devam eden aşılama sırasında, çoğunlukla geçici olan izole yüz felci vakaları ara sıra meydana geldiği bildirildi.

AstraZeneca aşısı

İngiliz-İsveç şirketi AstraZeneca'da, Eylül ayında klinik deneyler sırasında meydana gelen bir olayda, bir kişinin aşılamadan sonra omurilik iltihabına maruz kalması nedeniyle aşıyla ilgili bir kafa karışıklığına neden oldu. Bağımsız bir uzman paneli, enflamasyonun muhtemelen aşı ile ilgili olmadığını belirleyene kadar deneme durduruldu.

Bu olayı dışında, sadece enjeksiyon yerinde ağrı, kas ağrısı, baş ağrısı ve yorgunluk gibi tipik aşılama reaksiyonları meydana geldi. Aşı reaksiyonları yaşlılarda daha seyrek ve daha hafifti. AstraZeneca aşısı bağışıklık tepkisini tetikleyen vektör aşılasıdır.

Rus Sputnik V aşısı

Ağustos 2020 gibi erken bir tarihte, vektör aşısı Gam-COVID-Vac (Sputnik V) Rusya'da onaylandı. Ancak onbinlerce denek içeren faz III denemeleri beklenmeden aşılama piyasaya sürüldü. Sputnik V, iki farklı şekilde değiştirilmiş adenovirüs (rAd26-S ve rAd5-S) kullanıldı.

Moskova'daki Gamaleja Araştırma Merkezi tarafından geliştirilen aşı hakkında dünya çapında hatırı sayılır çekinceler var. Çünkü Rus hükümeti Faz II denemesinden sonra acil kullanım izni verdi. Ayrıca, çalışmayı gözden geçiren bilim adamları, verilerin olası güvenilirliğiyle ilgili endişelerini de dile getirdi.

Bununla birlikte, Sputnik V yalnızca Rusya'da değil, Beyaz Rusya, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Hindistan, Brezilya ve Arjantin dahil olmak üzere birçok başka ülkede de kullanılıyor.

Rusya Sağlık Bakanı Mikhail Murashko 2 Ocak'ta gazetecilere verdiği demeçte, Rusya’da 1,5 milyondan fazla dozun verildiğini ve 800.000'den fazla kişinin aşılandığını söyledi.

Rusya Sağlık Bakanlığı göre şimdiye kadar sadece baş ağrısı veya ateş gibi olağan aşı reaksiyonları kaydedildiğini açıkladı. Arjantin Sağlık Bakanlığı'na göre Arjantin'de, aşılanan toplam 32.013 kişinin 317'sinde tipik aşılama reaksiyonları meydana geldi.

Sputnik V aşılamasını takiben ciddi yan etkiler bildirilmemiştir. Bununla birlikte, Rusya'da da çekincelerin yüksek olduğu görülüyor. Reuters raporuna göre, 3040 Rus doktorun ve diğer sağlık profesyonellerinin % 52'si, "Doktor El Kitabı" mobil uygulaması tarafından yapılan ve RBC tarafından her gün aktarılan bir ankette, yetersiz veri nedeniyle Sputnik V ile aşılanmayacaklarını belirttiği bildirildi.

Çin aşıları

Halihazırda Çin'de dört şirket tarafından üretilen beş aşı adayı klinik deneylerin üçüncü aşamasında bulunuyor: Devlet şirketi Sinopharm'ın aşısı ile özel şirketler Anhui Zhifei Longcom Biologic Pharmacy, Cansino ve Sinovac'ın aşı adayları.

Dört aşı adayından üçü inaktif aşı olarak bilinen öldürülen virüsün vücuda enjekte edilmesi prensibine dayanıyor. Bu yöntem özellikle çocuk felci ve kuduz aşısına karşı yıllardır kullanılıyor. Türkiye'nin de sipariş ettiği Sinovac şirketine ait Coronavac aşısının klinik deneylerinin birinci ve ikinci aşamasının sonuçları Kasım ayında The Lancet Infectious Diseases bilim dergisinde açıklandı. Sonuçlara göre, aşının ciddi bir yan etkisi gözlemlenmedi. Gönüllülerin bildirdiklerine göre, hafif dereceli yan etkiler meydana geldi ve bu yan etkiler iki gün içerisinde kayboldu. En önemli yan etki olarak ise aşının vurulduğu yerdeki ağrı gösterildi. Sinovac aşısında da ilk dozun vurulmasından sonra bir kişide ağır alerjik reaksiyonlar gözlendiği bildirildi. Ancak söz konusu deneğin, ikinci dozun enjekte edilmesinden sonra benzer reaksiyonlar göstermediği belirtildi.

Faydaları ve riskleri iyi tartmak

Şimdiye kadar kaydedilen tüm riskler ve yan etkiler, yalnızca geçen ayların anlık görüntüleridir. Hızlı aşı geliştirme konusundaki tüm heyecana rağmen bu not edilmelidir. Tek tek aşıların olası uzun vadeli etkileri hakkında henüz hiçbir şey bilinmemektedir. Sadece dünya çapında aşılara eşlik eden ve onaylandığından beri devam edecek uzun süreli çalışmalar bu durumlara netlik sağlayacaktır.