Denizli, Yatağan-1

Ülkemde öyle yöreler ve o yörelere ait öyle değerler vardır ki, buraların adı bilinir ne iş yapıldığı bilinmez veya yapılan işi bilinir neresi olduğu bilinmez. Yatağan da böyle beldelerden biridir. Yatağan, Denizli'nin Serinhisar ilçesine bağlı bir mahalledir. İfade edildiği kadarıyla çok eski olan ve tarihi bir vazifeyi ifa eden bu mahalle tarihe de damga vuran beldelerden biridir.

Yurt dışı seyahatlerimi çok yazdım ancak ülkemin de tamamını gezdim gördüm ancak hiç birini yazmadım. Bu bakımdan en yakın zamanda ziyaret ettiğim Yatağan’dan sonra ülkemin önemli yerlerini de seyahatlerimde yayınlama fikri ağır bastı. Daha önceden de birkaç defa ziyaret ettiğim bu belde hakkında hacmine göre yazacak o kadar değeler ver ki bu sebeple de Ülkem içinde ilk bu belde halkında yazı kaleme almak istedim. Bu belde Selçuklu-Osmanlı tarihine kılıç yapan ustalarla tanınan bir belde ve bu gelenek günümüze kadar canlı yaşatılmış durumda.

Kaynaklara göre Serinhisar ilçesinin Yatağan kasabasında, Yatağan Baba'nın yadigârı olan demircilik sanatı, köyün kurulduğu tarihten beri devam etmektedir. Burada bıçak imal etme sanatı gelişmiş olup yatağan, bıçak, çakı, tahra, balta, makas, kırklık, saban demiri ve pala gibi kesici iş aletleri günümüzde de devam etmektedir. Yatağan ismini Buhara’dan yedi dervişler gelerek Anadolu’yu Türkleştirme ne İslamlaştırma için gelen gönül erlerinden olan Yatağan Baba dan aldığı söylenmektedir.

Belde Ülkem ve dünyanın her yerine gönderilerek, Yatağan insanının maden sanatındaki yaratıcılığı ve tarihten beri süregelen demircilik ata sanatı ile tanınmaktadır. Yatağan adıyla özdeşleşen palalar, kaynaklara “Yatağan Palası” olarak girmiştir. 13. Yüzyılın başlarında Osman Gazi'nin askerleri de, kendi sanatkârları tarafından imal edilerek, erler tarafından kılıç yerine kullanılmıştır.

Yatağan'da yüzyıllara dayanan demircilik sanatı, devam ettiği şekliyle eskiyi hatırlatmakta. Neticede demircilik mesleği günümüzde de tamamen değişmemiş, ileri seviyede makineleşme ile gelişmiştir. Yatağan'da geleneksel usullere göre üretilen bıçak malzemeleri; demir, meşin körük ocağı, çekiçler, örs, mengene, keser, kıskaç, suntıraç, kalıp, keçe, zımpara taşı, bileği taşı, çark, aşkı takımı, kömür, zeytinyağı, kemik, tel, delgi, keski, törpü, eğe, mühür, kaz zağı, tığ, saplık usturası, saplık demirinden meydana gelir. Yatağan'da hala kılıç ve bıçak imalatı devam etmektedir.

1950'li yıllardan sonra ise yassı çeliğin üretilmesiyle birlikte bıçak yapım usulleri de değişmiştir. Eskiden yassı halde gelen demir önce şerit kesme makinesiyle kesilir, körükte kızdırılıp çift çekiçle hem şekillendirilir hem de sertleştirilirdi. Günümüzde hazır olarak alınan çelikler değişik lazer tezgâhlarında kesiliyor, istenilen şekillerde aletlere işleniyor. Aletlerin üzerleri çeşitli motiflerle süslenip yazılarla zenginleştirilebiliyor. Bununla birlikte aleti tutacak veya taşıyacak sertleştirilmiş plastik veya kompozit malzemeler, ahşap veya deri ile kabza, kap, sap olarak zenginleştiriliyor.

Tüm bu işlerin, üretiminde kullanıldığı aletler için tarihi ve teknik bir seyri var. Bu manada Yatağan bir bölge hatta ülke okulu durumunda. Burada doğan her çocuk geleneksel sanatlar için doğmakta. Böyle bir sanatın içinde doğan her çocuğun kaderi de bu sanatı icra etmek üzere çizilmiş oluyor. Her evden gelen mutlaka bir çekiç sesi veya duman isi, sokakların her iki tarafında yer alan kerpiç evlerde sanatın izi var diyebiliriz. Böyle bir ortamda doğulur da gerçek sanat icra edilmez mi?

Yatağan dışarıdan çok göç almamış bir belde olması ile kadim kültürünü sadece kılıç veya bıçak imalatında değil aile yapısını, düğünleri, bayramı ve diğer yardımlaşma kültürünü devam ettiren nadir beldelerden biri durumunda. Bir yakınımın düğünü münasebetiyle burada bulunduğum sürece yakından müşahede ettim ve aynı zamanda uygulamalı olarak da gördüm ki düğünde yakın uzak kadını, erkeği, akrabası ve dostu yardım için koşuyor, he biri üzerine düşen görevi gönülden yapıyor. Düğün Yeter-Osman Can’ın oğlunun idi ve gelin ve damadın istekleri üzerine hiçbir israf ve lükse kaçmadan sade bir nikâh merasimiyle gelin ve damadı evlerine uğurladık. Sağlıklı ve mutlu olsunlar.

Düğün yemeklerinde nohut başı çekiyor; çorbaları nohutlu, etli yemeğinde nohut var. Bölgede yetişen zeytinin ve de yağının yemek ve salatalarda bir ağırlığı var diyebiliriz. Yemek esnasında yapılan espri ve şakalar da yemeğin lezzetini artırıyor, gençler de bu muhabbetten payını alıyor. Bozulmamış bir kültür derseniz beldede var diyebiliriz.