Ziraatçılar zirai üretim alanını “üstü açık pazar” olarak yorumlar. Yani, sıcak-soğuk, çeşitli yağışlar, rüzgâr-fırtına gibi iklimi oluşturan şartları kontrol edemeyiz ve ne gelirse razıyız deriz. İklimin özellikle yağışlar açsından düşük olması sebebiyle geçen sene tüm zirai üretimlerde kötü bir yıl yaşadık. Bu sene için ayni şeyi söyleyemeyiz. Görülen odur ki bu sene tarım sektöründe iyi bir üretim olacak.

Bunu rakamlarla ifade edecek olursak 2025 yılı üretimi tüm kalemlerde (tahıllar; meyve, içecek ve baharat bitkileri, sebzeler) toplamda 121 milyon ton üretim olmuş. Bu haliyle 2025 yılı 2024’e göre toplam üretimde yüzde 5.8 düşmüş. Bu sene için tüm kalemlerde toplam üretimin 132.8 milyon ton olması bekleniyor. Bu artışta en büyük kalemi yüzde 57.8 ile meyveler oluşturacak gibi.

Bu genel değerlerden sonra, gelelim, bu artışın satış noktalarında (pazarlara veya marketlere) fiyat olarak nasıl yansıdığına veya yansıtıldığına. Çoğu kaynaklar mahsul alım fiyatı ile satış noktaları arasında oldukça büyük farklılıklar olduğunu açıklar. Bu tez ne kadar doğru ele alalım. Pazar ihtiyacımı evime yakın bir meyve-sebze pazarından karşılasam da, fiyatlar uygun olduğu zaman büyük boyutlu marketleri de tercih ederim. Bunda önemli olan mahsulün kalitesi ve fiyatıdır.

Geçen kış için limon, biber, son günlerde kayısı ve kiraz fiyatlarında dalgalanmalar dikkat çekiyor. Çoğu mahsulde olduğu bazı basın kuruluşları, konuyu ciddi olarak araştırmadan, biraz da gündem oluşturmak için halci ve pazarcının üzerinden, fiyat artışlarında ki suçluyu arıyor. Bu üç mahsul aslında diğer mahsulün de başına gelenler adına bir numune teşkil edebilir. Duruma bir bakalım.

Pazarda, ikisi üretici, biri aracı olan 3 satıcı ile konuşuyorum. Üçünün de ortak noktası bir işçinin günde ortalama 80 kg kiraz toplaması ve işçi yevmiyelerinin 1500-3000 TL arasında olması, kötü tarafı bazı yerlerde 3 bin TL yevmiye rağmen işçi bulunamamasıdır. Ortalama değerleri alacak olursak 1 kg kirazın ortalama toplama, paketleme ve taşıma maliyeti 50 TL yi buluyor. Bir de buna üretim maliyeti yüklenirse 1 kg kirazın pazara ham maliyeti 90 TL yani 2 Doları buluyor. Üreticiler bir zamanlar 1 kg kirazı yurt dışına en düşük 5 Dolara sattıklarını söylüyorlar.

Günümüzde dalında 30 TL ye alınan kirazın pazara en az 120 TL, diğer bir ifadeyle 30 TL ye alınan ham mahsulün en az 4 katı fiyatla pazara girmesi gerekirse de 70-80 TL ye kaliteli mahsul alınmakta. Öte yandan hobi veya ticari olarak üretilse de, toplama ve pazarlama maliyetlerinin yüksekliği ile mahsulünü dalda bırakma düşüncesinde olan birçok insanın itirafını biliyorum. Bu ciddi bir sorundur ve bakanlık, üretici ve tüketici ağında, çözüm için müşterek düşünceler ve çözüme ihtiyaç vardır.

Kayısı için de aynı durumlar söz konusudur. Mahsul bu sene kış donlarından zarar görmediği gibi, yağış mevsiminin uygun geçmesi ile üretimde ciddi artışların olmuştur. Bundan 1 ay evvel pazara kg’ı 50 TL ye birinci sınıf kayısı almıştım. Şimdilerde bu kalitede kayısının 70 TL ye satılsa da, normalde toplama masrafı kiraz kadar olmasa da bu kadar kaliteli ürünün ortalaması 100 TL/kg olmalıdır.

Gelelim limona. 2 hafta önce günübirliğine Adana’ya yolculuk yaptım. İşimizi bitirdikten sonra çok sevdiğim bir dostum, Abim mesabesinde gördüğüm Limon ve narenciye bahçeleri olan ve yaptığı yenilikçi çalışmalarla hiç kimyasal kullanmadan, sadece biyolojik mücadele ile narenciye üreten Mehmet Mühür Beyi ziyaret ettim. Ekibimle beni şehre yakın bir yerdeki bahçesinde ağırladı. Fırsatını buluşken limon fiyatları üzerinde ki tartışmalara yol açan haber ve beyanlar hakkında bilgiler aldım.

Hem üretici ve hem de üretimini pazarlayan biri olarak Mehmet Abinin açıklamasına itibar ederim. Kısaca dalında 30 TL ye satılan limonun toplama, paketleme, taşıma (1 kg’ı sadece 22 TL) ve satışa kadar geçen sürede, zayiat da dâhil tüm masraflar ilave edildiğinde kar payı dâhil 1 kg limonun 150 TL ye satılmasının normal olduğunu ifade etti. Bu satış fiyatının girdiler kalemini de tek tek açıkladı. Ne yazık ki limon üzerinde de sapmalar var, aynı kalitede ürün kg’ı 90-150 TL arasında satılmakta.

Bu sene için yaş sebze ve meyvede fiyatlar pek memnuniyet verici değil ve bunların çoğu aynı zamanda ihraç malı. Burada verimli ve verimsiz yılları ayırmadan oluşturacak ortak fondan verimsiz yıllar desteklenmeli, ayrıca tüm gıda israfına da çözüm bulunmalıdır.