Yeni hal yasası neyi çözer, neyi çözemez

Hal Yasası TBMM ne sunuldu. Bir anlamda tarladan sofraya yeni bir dönem başlıyor. Bu yeni Hal Yasasının temel amacı, sebze ve meyve ticaretindeki aracı tedarik zincirini kısaltmak, fahiş fiyat artışlarını önlemek ve üretici ile tüketici arasındaki süreci şeffaflaştırmaktır.

Hali hazırda, 5957 sayılı Kanun geçerliliğini korurken, 4 bakanlığın (Ticaret, Hazine ve Maliye, Tarım ve Orman ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik) ortak çalışmasıyla hazırlanan 9 maddelik yeni taslak TBMM'ye sunulmuş bulunmaktadır.

Yeni Hal Yasası'na ait düzenlememede, üretici ile tüketici arasındaki aracıların azaltılması yanında, daha da önemlisi kayıt dışı satışın önlenmesi ve denetimlerin artırılması da hedefleniyor olsa da, Yeni Yasanın getirdiği başlıca yenilikler ile yapılması gereken veya akla gelen bazı sorular şöyledir.

Üreticiye Ayrılan Pay Artıyor: Toptancı hallerindeki ve semt pazarlarındaki üretici satış yeri ve iş yeri oranı %20’den %30’a çıkarılması durumunda, yerli pazar esnafının ödediği işgaliye bedeli aynı şekilde üretici bölümlerine de uygulanacak mı? Aksi durumda fiyatlama rekabetinde haksızlıklar yaşanabilir.

Aracı Zincirinin Sınırlandırılması: Komisyoncudan komisyoncuya ve aynı hal içinde tüccardan tüccara mal alımı, satımı ile devri yasaklanacaktır. Bu uygulama yerinde olsa da, bir komisyoncu firmanın hem alıcı, hem taşıyıcı ve hem de dağıtıcı olması engellenecek mi? Ürün tedariki sonrası pazara direk olarak sunulmaz. Iskartaların atılması, kalanın sınıflandırılması ve fiyatlandırılması gerekir. Bu işlerin bir firma tarafından yapılması işin kolaylaştırılması ve daha ekonomik sürüme sunulması demektir.

Bankacılık ve Ödeme Zorunluluğu: Ürün bedellerinin bankalar üzerinden ödenmesi zorunlu hale getirilecek ve toptancı hallerinin kurulması ya da taşınması Ticaret Bakanlığı iznine bağlanacaktır.

Üretici Birliklerine Destekler: Üretici örgütlerine gelir vergisi stopajı muafiyeti sağlanacak, kendi halini kurmak isteyenlere bedelsiz hazine arazisi tahsis edilecek ve kira ile depolama/nakliye kolaylıkları tanınacaktır. Bu durumda üretici örgütlerinin ahlaki çalışması, irtikâp ve zimmet, çıkarcılık nasıl sağlanır konusu yasa sonrası uygulanacak sürece mi bağlı olacak?

Cezalar ve Denetim: Stokçuluk, fahiş fiyat ve serbest rekabeti engelleyici eylemlere kesilen idari para cezaları artırılacak, böylece mevcut durumda 177 bin 340 lira olan idari para cezasının (rekabet/stok ihlallerinde) 1 milyon liraya çıkarılması planlanmaktadır. Standartlara aykırı ambalajlama ve taşıma işlemlerine 36 bin lira, üreticiden alım sorumluluğunu ihlal eden perakendecilere ise yıllık 50 milyon liraya kadar ceza kesilmesi hedefleniyor.

Bozulan ürünlerin uygunsuz imhalarına karşı 200 bin TL ceza verilecek, kural ihlali yapanlar 3 yıl süreyle devlet desteklerinden faydalanamayacak. Acaba bu cezalar caydırıcı olabilir mi?

Konu ile alakalı yetki devri, toptancı hali açma, taşıma ve kapatma yetkileri belediyelerden Ticaret Bakanlığına aktarılacak, anlaşılan ilgili Bakanlık yeni bir organizasyona girecek. Bunun yerine Hal esnafının kendi iç denetimini kendisi örgütü ile yapması daha uygun olabilirdi. Burada ahlakı esas alan ‘Ahi Sisteminin’, pabucunun dama atılası uygulamasının daha doğru olacağı yapılmasıdır.

Düzenleme ile toptancı hallerinin kuruluş ve izinlerinde Ticaret Bakanlığı'nın yetkisinin artırılması, mevcut hallerin modern ticaret merkezlerine dönüştürülmesi hedefleniyor. Üretici birlikleri ve kooperatiflerine hallerde bedelsiz alan tahsis edilmesi, bu teşkilatlara %75 kira indirimi ve gelir vergisi muafiyeti olması da taslakta yer alması fiyat ve Pazar rekabetinde ne kadar etik olur?

Mrket raflarında yerli ürünlere daha fazla yer vermesi ve yerli ürün satışını artıran işletmelere vergisel teşvikler sağlanması planlanıyor, ayrıca tarımsal kooperatiflerin sayısının iki katına çıkarılması hedefleniyor. Üretici birlikleri ve kooperatiflerinin satış imkânlarının artırılacağını, büyük satış noktalarının belirli miktarlarda doğrudan üreticiden alım yapabilmesinin sağlanacağıdır. Bu yeni sistemle ürünlerin tarladan tüketiciye daha hızlı ulaştırılması, taşıma maliyetlerinin ve aracı kaynaklı fiyat artışlarının azaltılması hedefleniyor olsa da süreci ne kadar etkiler bekleyelim görelim.