Toplumun en büyük kaybı, yoksullaşması değil, haksızlığa alışarak vicdanını yitirmesidir. Edebiyat bize başkasının acısını hissetmeyi, kendi davranışlarımızı sorgulamayı ve kimsenin görmediği yerde de doğru kalabilmeyi öğretir. Çünkü okumak dünyayı anlama yanında insan kalma çabasını sürdürmektir.

Bir ülke hayal edelim… İnsanlar akşam evlerine ne götüreceklerini düşünerek sabahlasın, çocuklarının isteklerini karşılayamadıkları için başlarını önlerine eğsin, emekliler, pazarı kapanmaya yakın ucuzlayan sebzeleri beklesin. Neticede çalışması karşılığında eline geçen para en temel ihtiyaçlarına zar zor yetsin. Yeterince ağır değil mi böyle bir hayat? İnsan, en temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için ince ince hesap yapmak zorunda kalıyor. Ne alacağını, neyden vazgeçeceğini, hangi ihtiyacını erteleyeceğini düşünüp duruyor. Bütün bunların üzerine bir de kamu imkânlarının kişisel çıkarlara dönüştürüldüğüne, insanların emanet ettiği makamların istismar edildiğine ilişkin haberler eklenince toplumun öfkelenmemesi mümkün mü?

Bir tarafta ay sonunu getirebilmek için kuruş hesabı yapanlar, öte tarafta kaynağı ve meşruiyeti sorgulanan servetler... Burada sadece gelir eşitsizliğinden söz etmiyorum. Kamu kaynaklarının, emanet edilen makamların ve milletin güveninin istismar edildiğine ilişkin iddialardan söz ediyorum. Elbette her iddia deliliyle ortaya konulmalı, her suçlama hukuk önünde karşılığını bulmalı ama bu iddiaların doğurduğu toplumsal öfkeyi anlamak için uzun açıklamalara ihtiyaç yok. Ne var biliyor musunuz? İnsanlar kendi yoksulluklarının başkalarının hırsına kurban edilmesine isyan ediyor.

Çünkü çalınan para, yapılmayan bir okul, yenilenmeyen bir hastane, alamadığı ilaçla baş başa kalan bir hasta, okuyamayan bir çocuk, karşılığı ödenmeyen emek, maaşlara yapılamayan bir zam; ertelenen bir hayattır. Birilerinin servetine eklenen her haksız kuruşun, bir başkasının hayatından eksilen bir karşılığı vardır. İnsanın içini asıl acıtan da budur. İnsanları yoksulluk kadar, yoksulluğun karşısında sergilenen umursamazlık ve haksızlıkların aydınlatılmaması da yaralar.

Böyle zamanlarda içimizden haykırmak geliyor: Bu memlekette dürüst olmak neden bu kadar zor, başkasının hakkını yemek neden bu kadar kolay?

Böyle zamanlarda, belki de en az sözünü etmek istediğimiz şeylerden birine, edebiyata ihtiyacımız var. Durun, kızmayın. Yazımı buraya kadar okudunuz; meselenin vahametini ortaya koydum, şimdi birden edebiyattan söz etmeye başladım. İlk bakışta uzak, hatta beyhude bir öneri gibi gelebilir. Ama biraz sabredin, söyleyeceklerimi dinleyin. Hâlâ kızgın olduğunuzu biliyorum. Önerdiğim çözümün bu kızgınlığı daha da artırmış olması da mümkün. “Çocuğuna ayakkabı alamayan bir babaya kitap mı önereceğiz? Kirasını ödeyemeyen bir aileye şiir mi okuyacağız? Geçim derdiyle boğuşan insanlara romanlardan mı söz edeceğiz?” diyorsunuz.

Hayır! Aç insanın önüne ekmek yerine kitap koyamayız. Adaletsizliği birkaç güzel cümleyle ortadan kaldıramayız. Edebiyat mahkeme değildir ki, şiir de suçluyu cezalandırsın. Fakat ne var biliyor musunuz; edebiyat, içimizdeki adalet duygusunu diri tutabilir. Mesele burada başlıyor: Ülkeyi sadece parasızlık mı yoksul kılar sanırsınız; vicdansızlığa alışmak da yoksullaştırır.

Ekmeğin anlattığı

Küçük, kurmaca bir sahne düşünelim. Yaşlı bir adam mahalle fırınına girip bir ekmek ister. Cebindeki bozuklukları tezgâha bırakır. Fırıncı parayı sayar, eksik olduğunu görür. Yaşlı adam mahcup bir sesle, “Evladım, yetmedi galiba,” der. Fırıncı ekmeği uzatır: “Amca, tamamdır.” Yaşlı adam çıkarken dönüp bir kez daha sorar: “Emin misin, hakkın kalmasın?” Fırıncı gülümser: “Senin hakkın kalmasın yeter.”

Kurduğumuz sahnenin karşısına bir de başkasının hakkını kendi servetine katmayı maharet sayan insanı koyun bir de. Birinde az para varsa da gönlü geniştir; ötekinin kasasında servet vardır ama gözü doymak bilmez. İkisinin de ahlâkını, sahip olduklarıyla değil, sahip olduklarına karşı nasıl davrandıklarıyla tarttınız, değil mi?

Zenginlik elbette ayıp değildir. Çalışarak kazanmak, üretmek, ticaret yapmak ve servet edinmek meşru olduğu sürece bunların hiçbirinde yanlışlık yoktur. Ayıp olan, başkasının hakkını kendi kazancı saymaktır. Makamı ganimet, emaneti fırsat, kamu malını şahsî mülk gibi görmektir.

Önemli olan, insanın ne kadar kazandığından önce, nasıl kazandığıdır; çünkü kazancın miktarı insanın refahını, kazanma biçimi ise karakterini anlatır.

Edebiyatın yaptığı şey

Edebiyat, başkasının hayatını bize kendi hayatımız kadar gerçek hissettirir.

Bir romanda yoksul bir ailenin sofrasına oturur, bir hikâyede haksızlığa uğrayan bir insanın çaresizliğini yaşarız. Bir şiirde hiç tanımadığımız birinin hasretini, yalnızlığını, yoksulluğunu kendi içimizde hissederiz. Dünyamız genişlemiş, başkasının acısına da yer açılmıştır. Anlayacağınız, başkasının acısını hissedebildiğimiz ölçüde insan kalırız.

Okuduğumuz her eser içimizde bir iz bırakır. Edebiyatın en büyük mahareti, bize başkalarını anlatırken kendimizi de anlatmasıdır. Bir eserin kahramanının haksızlığa uğramasına üzülürken kendi duyarsızlığımızı fark ederiz yahut yoksulluğu okurken daha önce yanından geçip gittiğimiz insanların hayatını düşünürüz. Misal; bir zalime öfkelenirken, kendi hayatımızda küçük çıkarlarımız uğruna nerelerde haksızlığa göz yumduğumuzu da sorgularız. Edebiyat, kendimizden kaçmamıza izin vermez. Okumak, bir bakıma vicdanımızı terbiye etmektir.

Bir sahne daha düşünelim. Bir baba, çocuğuyla okulda okuduğu bir hikâye üzerine konuşuyor. Hikâyede yoksul bir adam, yolda bulduğu cüzdanı sahibine teslim etmiş. Çocuk babasına soruyor: “Baba, adam o parayı alsaydı kim bilecekti?”

Babası bir süre düşünüyor; “Belki kimse bilmeyecekti,” diyor.

“Peki neden almadı?”

Baba, çocuğunun gözlerine bakıyor: “Çünkü kendisi bilecekti.”

Ahlâkın özü, işte bu kadar yalındır. İnsan, kimsenin görmediği yerde de doğru davranabilirse insandır.

Çocuklarımıza başarılı olmayı, para kazanmayı ve yükselmeyi öğretmekle her şeyi tamamladığımızı mı sanıyoruz? Nasıl kazanacaklarını, yükselirken kimi ezmemeleri gerektiğini, ellerine imkân geçtiğinde hangi sınırları aşmamaları gerektiğini öğretmeye ne oldu?

Çocuğunuzun hafızasına yerleşen bir hikâye, yıllar sonra onun hayatında bir karar anına dönüşebilir, nereden bileceksiniz? Belki bir gün eline başkasının hakkını alabileceği bir fırsat geçer, kimsenin haberi olmayacaktır ama çocukluğunda okuduğu hikâyenin kahramanı aklına gelir. Elini harama uzatmayacak, karşısına çıkan ahlâk sınavını başarıyla geçecektir.

Asıl tehlike, kötülüğe alışmaktır

Toplumun ahlâkî çöküşü her zaman büyük suçlarla başlamaz; bazen küçük kabullenişlerle ilerler. Önce haksızlık karşısında sesimizi çıkarmamaya başlarız. Sonra haksızlığı yapanın gücüne hayranlık duyarız. Ardından “Bu işler böyle yürür”, “Herkes kendi çıkarına bakıyor”, “Dürüstlükle bir yere varılmaz” demeye başlarız. En sonunda da bir zamanlar bizi öfkelendiren şeyleri olağan karşılarız. Çürümenin en tehlikeli yanı, kötülüğün varlığından ziyade sıradanlaşmasıdır. Haksızlığa alıştığımızda yalnızca haksızlığa uğrayanı yalnız bırakmış olmayız, kendi vicdanımızdan da bir parça eksiltiriz. Başkasının hakkı yenirken susmayı akıllılık, haksız kazancı başarı, utanmazlığı cesaret saymaya başladığımızda ahlâkımızla birlikte bir arada yaşama imkânımızı da yitiririz. Edebiyat, hakkı hak, haksızlığı haksızlık, merhameti merhamet olarak yeniden hatırlatır.

&&&

Okumak, insanın kendi aklını ve muhakeme gücünü korumasının yollarından biridir. Okuyan insan, önüne konulan her sözü hakikat sanmaz; sorar, araştırır, karşılaştırır, muhasebe eder. İddiaların kaynağını araştırır, haberlerin doğruluğunu sınar, düşüncelerin arkasındaki çıkar ilişkilerini anlamaya çalışır. Böylece kolay aldatılmaz, kolay yönlendirilmez, kolayca hüküm vermez.

Elbette kitap okuyan herkes iyi insan olmaz. Kötülüğün de diplomalısı, kültürlüsü, hatta kütüphanelisi vardır. İnsanın çok kitap okuması, vicdanını mutlaka koruduğu anlamına gelmez. Fakat gerçek edebiyatla karşılaşmak, insanı düşüncelerini ve davranışlarını sorgulamaya çağırır.

İyi bir kitap, insana nasıl yaşayacağını buyurmaz; nasıl yaşadığı üzerine düşünmeden geçmesine izin vermez.

Öfkemize istikamet vermek

Haksızlık karşısında öfkelenmek doğaldır. Hesap sormak, kamu kaynaklarının nereye harcandığını takip etmek, şeffaflık ve bağımsız yargı talep etmek de vatandaşlık sorumluluğunun gereğidir. Emanete sadakat, yalnızca bireysel bir erdem değil, toplumsal hayatın da temelidir.

Ancak öfke tek başına yetmez.

Öfke insanı ayağa kaldırırsa da her zaman doğru yöne götürmez. Bilgiyle, akılla ve vicdanla beslenmediğinde körleşebilir, bir haksızlığa karşı çıkarken başka bir haksızlığın aracı hâline gelebilir.

Edebiyat, öfkemize istikamet kazandırır. Edebiyat bize adaletin sevdiğimiz insanlara hak vermekten ibaret olmadığını öğretir. Hakkını savunduğumuz insan kadar sevmediğimiz insanın hakkını da korumamız gerektiğini hatırlatır ve dahi başkasının acısını kullanarak menfaat elde etmenin de bir tür istismar olduğunu gösterir. Bütün bunlar sayesinde edebiyat, duygularımızı inceltirken ahlâkî ölçülerimizi de güçlendirir.

Romanlar, hikâyeler ve şiirler çalınan parayı geri getirmez, memurun, emeklinin ve işçinin maaşını artırmaz, haksızlıkların hesabını sormaz. Bunlar hukukun, denetimin, özgür basının, şeffaflığın ve örgütlü vatandaşlığın işidir. Ancak bütün bunların arkasında duracak insanı yetiştirmek için bilgiye, düşünceye ve vicdana ihtiyaç vardır. Edebiyatın toplumsal gücü de tam burada ortaya çıkar. Başka bir deyişle edebiyat sayesinde yalnızca adalet istemekle kalmayız, adil olmanın ne anlama geldiğini de kavrarız.

Hesap sadece bu dünyada görülmez

Servet sahibi olmak başka, serveti hangi yoldan edindiğin başka şeydir. Makam sahibi olmak başka, o makamın emanetini nasıl taşıdığın başka...

İnsan, başkasının hakkını yiyerek büyüdüğünü sanabilir. Gücünün, parasının ve nüfuzunun kendisini koruyacağına inanabilir. Bu dünyada bazı hesapların gecikmesi, bazı suçların örtbas edilmesi, bazı insanların yaptıklarının yanına kâr kalması mümkündür. Fakat hesabın gecikmesi, kapandığı anlamına gelmez. Müslüman için bir de ahiret vardır. Orada servetin büyüklüğünden çok nasıl kazanıldığına, makamın yüksekliğinden çok nasıl kullanıldığına, insanın kendisine sağladığı imkânlardan ziyade başkalarına yaşattıklarına bakılır. Bir yetimin hakkı, işçinin alın teri, emeklinin sofrasından eksilen lokma, bir öğrencinin elinden alınan imkân... Bunların her biri bir emanettir. Ve emanet, sahibine verilmek içindir, sahibinden habersizce tüketilmek için değil. Kul hakkı birkaç güzel sözle, göstermelik hayırlarla ve gösterişli bağışlarla ortadan kalkmaz.

Edebiyat insanı nasıl kurtarır?

Şimdi baştaki sorumuza dönelim. Böyle bir zamanda edebiyattan, kitaptan, şiirden söz etmek beyhude midir? Hayır. Çünkü bir toplumun gerçek zenginliği, yalnızca ekonomik imkânlarıyla değil, o imkânları hangi ahlâkî ölçülerle kullandığıyla da belirlenir. Emaneti koruyan insanlara, sorumluluklarını hakkıyla yerine getiren yöneticilere, haksızlık karşısında susmayan yurttaşlara, hakikatin peşini bırakmayan gazetecilere, adaleti herkese eşit uygulayan kurumlara ihtiyaç vardır. Elbette ki edebiyat bunların yerine geçmez. Fakat bunları ayakta tutacak insanî zeminin oluşmasına katkıda bulunur.

Nasıl?

Edebiyat önce başkasının acısını bize duyurur. Kendimizden başka hayatların da var olduğunu; yoksulun, yetimin, işçinin, emeklinin, kimsesizin de bu memleketin eşit derecede değerli insanları olduğunu hatırlatır. Ardından vicdanımızı diri tutarak. Kimsenin görmediği yerde de doğru davranmanın, güç elimize geçtiğinde de ölçüyü kaybetmemenin, başkasının hakkını kendi menfaatimizden üstün tutabilmenin değerini göstererek... Nihayet bizi harekete hazırlayarak. Haksızlık karşısında susmamayı, soru sormayı, itiraz etmeyi, hakkı savunmayı ve adil bir düzen talep etmeyi öğreterek.

Edebiyatın asıl gücü, mucizeler yaratmasında değil, insanın değişimine katkıda bulunmasında saklıdır.

Kitap okuyan herkes değişmez ama okuduğu kitapla gerçekten yüzleşen insan, artık dünyaya eskisi gibi bakamaz. Başkalarının acılarına kayıtsız kalmakta zorlanır. Kendini sorgular. Haksızlık karşısında susmanın da bir tercih olduğunu anlar. Elindeki imkânı kullanırken yalnızca kendisini düşünmemesi gerektiğini kavrar.

İnsan değişir. Bu değişim bir çocuğun hayatına dokunur. O çocuk başka bir insanın hakkını korur. Bir başkası haksızlığa itiraz eder. Bir diğeri, elindeki gücü başkasını ezmek yerine bir yarayı sarmak için kullanır.

Büyük değişimler insanın içinde, kimsenin görmediği bir yerde, böyle başlar.

Karanlığa alışmayalım

Belki bugünlerde birçoğumuzun kitap okuyacak hâli yok. Cebimizdeki parayla ayın sonunu getiremiyoruz. Böyle zamanlarda insanlığımızdan geriye ne kaldığını hatırlamak zorundayız.

Yoksulluk sadece cebimizin boşalması değildir. Yoksulluk, zamanla kalbimizin de daralmasıdır. Haksızlık ise yalnızca hakkımızın yenmesi değil, bir süre sonra hakkımızı savunma cesaretimizi de kaybetmemizdir. İşte çürüme geri kalanların buna alışmasıdır.

Biz alışmayalım.

Çocuklarımıza helâlinden kazanmayı, başarılı olmanın yanında insan kalmayı da öğretelim. Evlerimize daha çok kitap, sofralarımıza daha çok merhamet, hayatımıza daha çok adalet davet edelim.

Bir gün bu güzel ülkenin çocukları, başkalarının hakkını yiyerek yükselenleri değil, hak yemeden yükselenleri örnek alacak. Makam sahipleri servetleriyle değil, emanetlerine nasıl sahip çıktıklarıyla anılacak. İnsanlar birbirini cebindeki parayla değil, alnının akıyla değerlendirecek. Sonunda ülkemizin her bir bireyi gerçek zenginliğin kasalarda biriken paradan ibaret olmadığını anlayacak. Gerçek zenginliğin; birbirinin hakkını gözeten, emeğe saygı duyan, emanete sahip çıkan ve haksız kazancı başarı saymayan insanlarla mümkün olduğunu görecek.

&&&

Öyleyse okuyalım. sadece bilgilenmek için değil, insan kalabilmek için okuyalım. Sadece güzel cümleler bulmak için değil, çirkinliklere karşı içimizde güzel bir direnç büyütmek için okuyalım. Yalnızca kendimizi geliştirmek için değil, başkasının hayatına karşı sorumluluğumuzu unutmamak için okuyalım.

Kötülük çok şey yapabilir. Kötülük, hakikatin sesini kısmaya, insanların umutlarını kırmaya, adalet duygusunu zedelemeye çalışabilir. Zalimler insanların umutlarını kırabilir. Fakat bizler vicdanımızı teslim etmedikçe, aklımızı başkasına kiralamadıkça, kitapların ışığını söndürmedikçe bu ülkenin yarını bütünüyle karartılamaz.

Para yeniden kazanılır, makamlar el değiştirir; ama içimizdeki iyilik bir kez ölürse onu yeniden diriltmek çok daha zordur.