Asıl yazı konuma geçmeden, bir hatırlatmada bulunmak istiyorum. ‘Tecessüs’ sayfasında fikir vermesi namına ilk iki bölümünü yayınladığım ‘Saatler Kitaplar ve Ölüler’ başlıklı romanımın yakın bir zaman içinde kitaba bürüneceğinin müjdesini vereyim. Kitabın genelinde nasıl bir yolculuğa çıkacağınız, yolda neler yaşayacağınıza dair bir genel özetin de yararlı olacağı düşüncesindeyim…

Ali Asaf, kitaplara insanlardan daha çok kulak veren, kelimelerin gölgesinde yaşayan, kendi içindeki seslerle baş etmeye çalışan bir adamdır. Mahalledeki herkes gibi görünür; yine de hiç kimseye benzemez. Etrafında şiiri gösterişe çevirenler, kitabı vitrin yapanlar, okuru koleksiyoncuya dönüştürenler, sessizce gerçek metinlerin peşinde yürüyenler vardır. Bu dağınık insan manzarası, onun zihninde tek bir soruya dönüşür: Hakiki okur kimdir?

Bu sorunun cevabı, bir gece ansızın kapısını çalar.

Saatçi Avni’nin kapalı dükkânının üst katında başlayan o tuhaf buluşma, Ali Asaf’ı yalnızca bir odaya değil, edebiyatla hayatın birbirine karıştığı gizli bir düzleme sokar. Burada “okur” artık sadece kitap okuyan kişi değildir; metinle yaşayan, kelimeye vefa borcu taşıyan, unutulmuş cümlelerin yükünü sırtlanan biridir. Ona sunulan şey bir davetten çok bir sınamadır: Okuduklarınla gerçekten yaşayıp yaşayamayacağın sınaması.

Sonrasında gerçek ile kurgu arasındaki çizgi incelmez; doğrudan ortadan kalkar.

Evine döndüğünde masasında kendi el yazısıyla yazılmış cümleler bulur. Hiç yazmadığı defterler, tanımadığı isimler, yarım kalmış mektuplar, zamanı kendi kendine yoklayan saatler… Hepsi Ali Asaf’ın hayatına sızar. Münir’in getirdiği eski çanta, geçmişten bugüne uzanan bir okur zincirinin izlerini taşır. Rıza, Leman, Cavidan, Avni… Hepsi bir şekilde aynı hikâyenin parçalarıdır. Kimisi kaybolmuş, kimisi ölmüş, kimisi hâlâ arada bir görünür gibi olur. Fakat hepsini birleştiren şey aynıdır: okuma eylemini sıradanlıktan çıkarıp bir kader hâline getirmiş olmaları.

Roman ilerledikçe okur şunu sezer: Bu hikâyede ölüler gerçekten ölü değildir, yaşayanlar da tam anlamıyla diri sayılmaz. Asıl ayrım, zamanında gelenlerle geç kalanlar arasındadır.

Ali Asaf artık yalnızca bir karakter değildir; bir eşiğin üzerinde duran kişidir. Bir yanda alışıldık hayat, öte yanda metnin içine açılan karanlık bir kapı. O kapıdan içeri giren herkes, kendi hayatını bir daha eski yerinde bulamaz. Çünkü bu dünyada kitaplar okunmaz sadece; insanı da okur, çağırır, sınar.

Roman, mahalle hayatının sıcaklığıyla metafizik bir gerilimi aynı potada eritirken, okurluğu bir alışkanlık değil, bir sorumluluk gibi kurar. Ve en sonunda okuru şu rahatsız edici düşünceyle baş başa bırakır:

Bazı kitaplar okunmak için yazılmaz.
Bazı okurlar da yalnızca okumak için yaşamaz.

Bu müjdeli haber ve bilgilendirmeden sonra asıl konumuza geçebiliriz.

&&&

Kitabın kapağı masaya dönük duruyor. Dikkatle yerleştirilmiş. Yanında kahve, arka plânda loş bir ışık; her şey hazır görünüyor. Fotoğraf çekiliyor. Birkaç saniye sonra aynı kitap, başka bir ekranın içinde dolaşıma giriyor. Altında kısa bir not: “Mutlaka okunmalı!” Halbuki henüz okunmamış. Belki başlanmış, yahut ilk sayfada bırakılmış. Fark edilmiyor; fark etmiyor da zaten. Çünkü artık kitabın değeri çoğu zaman muhtevasıyla değerlendirilmiyor, mühim olan görünürlüğü, yarattığı algı.

Salgınla iyiden iyiye bizden biri olan dijital çağda bu tür manzaralar istisna olmaktan çıkmıştır. Artık günlük hayatımızın parçası hâline geldi.

İnsanlar kitapla kurdukları ilişkiyi kendi içlerinde yaşamakla yetinmeyip, onu dışarıya da taşıyor, hatta çoğu zaman önce dışarıya taşıyor. Daha açık ifade edecek olursam, kitap bir metin sayılmadan önce işaret gibi dolaşıyor, kişinin neyi sevdiğini, neye yakın durduğunu, nasıl biri olmak istediğini anlatan bir işaret ama: Bir tür kültürel kimlik kartı.

Bu dönüşümü sadece alışkanlık değişimiyle açıklayamayız. Yaşadığımız çağın ritmiyle doğrudan ilgili ve görünür olanın değer kazandığı bir çağdayız. Ne yaptığımız kadar nasıl göründüğümüz de belirleyici. Okuma eylemi de bundan payını alıyor. Sessiz, içe dönük bir faaliyet olmaktan çıkıp kamusal performansa yaklaşan bir hâl kazanıyor. Kitap artık okunmuyor; sergileniyor, paylaşılmak üzere seçiliyor, fotoğraflanıyor, alıntılanıyor. Bunun en belirgin sonucu, okumanın anlamının yer değiştirmesi.

Eskiden kitap insanı dönüştüren bir araçtı. Okur kitapta ilerledikçe iç dünyasında yeni yollar açardı. Şimdilerdeyse çoğu zaman kitap, zaten kurulmuş bir kimliğin teyidi gibi kullanılıyor. İnsan okuduğu için değişmekten çok, değişmiş olduğunu göstermek istiyor; kitap bu gösterinin parçasına dönüşüyor.

“Kitap hâlâ düşünce kuruyor mu, yoksa yalnızca bir aksesuar gibi mi işliyor?” şeklindeki yerinde bir sorunun cevabı tek yönlü değildir; nedeniyse iki farklı okuma biçiminin aynı anda varlığını sürdürmesidir. Bir yanda gerçekten okuyan, metnin içinde sabırla ilerleyen, fikrin ağırlığını taşıyan okur var. Diğer yanda kitabı hızlıca dolaşıma sokan, ondan bir görüntü, bir izlenim, bir etiket çıkaran okur var: Aynı nesne, iki ayrı deneyim.

Günümüz okuma kültüründe dikkat çeken bir başka durum da hız meselesidir. Yazılanlar hızla tüketiliyor, öneriler hızla değişiyor, listeler hızla dolaşıyor. Neticede kitabın okunma süresiyle görünürlük süresi arasındaki fark giderek açılıyor. Kitap uzun bir dikkat talep ediyor, bu olması gereken normal bir durum ve talep aslında; fakat dikkat artık parçalanmış durumdadır. Kısa cümleleri, çarpıcı ifadeleri, hızlı etkiyi öne çıkaran sosyal medya ortamında kitap ya bu hıza uyum sağlıyor ya da kenarda kalıyor. Uyum sağladığında ise derinliğinden bir şey kaybediyor. Hazin bir çaresizlik, heyhat!

Bu veçhelerle bugün birçok kitap hakkında konuşuluyor, fakat pek az kitap gerçekten tartışılıyor. “Çok iyi!”, “çok akıcı!”, “çok etkileyici!” gibi ifadeler çoğalıyor. Bunların elbette değerlendirme olmadığını, dolaşım dilinin tedavülde olduğunu dikkatli okur anlıyor ve acı çekiyor. Acı çekiyoruz, çünkü kitabın ne yaptığı değil, ne kadar göründüğü işaret ediliyor.

Okur ile metin arasındaki bağ zayıfladıkça, kitabın yerini onun etrafında oluşan izlenim alıyor.

Gelin her şeye rağmen bu tabloyu sadece ve sadece bir kayıp görmeyelim, ne de olsa görünürlük aynı zamanda yeni imkânlar da açabilir. Belki bir kitap, hiç ulaşamayacağı okur-lar-a bu paylaşımlar sayesinde ulaşabiliyor, bir cümle, bir görüntüyle geniş kitlelere yayılabiliyor. Okuma deneyimi daha kolektif bir hâl alıyor, insanlar aynı eser etrafında buluşabiliyor. Bu yönüyle baktığımızda kitabın, yeni bir dolaşım ağına kavuştuğunu göreceğiz. Ne bileyim sanki başka çaremiz yokmuş gibi geliyor bana ve asıl düşünmemiz gereken meselenin, bu dolaşımın okumanın yerini alması olduğu kanaati taşıyorum.

Kitap vitrinde kaldığında, düşünce kurma gücünü yitiriyor, vitrin, içeriye açılan bir kapıya dönüşmediğinde işlevsizleşiyor. Oysaki kitap, varlığını sadece görünürlükle sürdüremez; nesneyi kitap yapan şey, her şeye rağmen sayfanın içinde kurulan ilişkidir.

&&&

Bugün bir kafede, otobüste, yahut parklarda hâlâ sessizce kitap okuyan insanlar var; dikkatini koruyan, sayfayı ağır ağır çeviren, metnin ritmine kendini bırakan insanlar... Onlar görünmüyor, paylaşmıyor, kitaplarını sergilemiyor olabilir. Yine de okuyorlar. Bu durumu nasıl göz önünde bulunduramaz, aklımıza getiremez, küçük görebiliriz. Aksine bu tutum, çağın akışına karşı sessiz bir direnç, soylu bir haslettir.

Okuma ile görünme arasındaki farkı, görünmenin dışarıya dönük bir hareket, okumanın içeriye doğru ilerleyen yol olduğunu idrak ederek belirginleştirmemiz de mümkündür. Görünmek anlık bir etki yaratırken, okumak zaman içinde iz bırakır. Görünmek başkalarına yönelik, okumak kişinin kendisiyle kurduğu bir ilişkidir. Bu iki hâl birbirini dışlamak zorunda değilse de biri diğerinin yerini aldığında denge bozulduğunu hesaba katmalıyız.

&&&

Kitap hâlâ bir vitrindir, doğru, kim kabul etmez ki bunu!... İnsan kendini kitapla ifade edebilir. Seçtiği metinlerle bir dünya kurabilir. Gel gelelim vitrinin arkasında bir derinlik yoksa, kitap yalnızca yüzeyde kalır. Halbuki kitap dediğimiz şey, yüzeyden çok derinlikle ilgilidir ve okurun oraya inip inmeyeceği halen kendi tercihine bağlıdır.

Son tahlilde soru değişmeden kalır: Kitapla kurulan ilişki, gerçekten bir karşılaşma mı, yoksa yalnızca bir gösteri midir? Sorunun cevabı her okurun kendi elindedir. Çünkü kitap hâlâ orada duruyor; açılmayı bekliyor, görülmekten çok okunmayı bekliyor.