Türkiye’yi anlamak için büyük laflara, sürekli aynı manşetlere, gündemin köpüğüne yaslanınca resim bulanıklaşıyor. Selçuk Şirin’in ‘Oksijen’ yazılarından süzülen bakış başka yerden başlıyor: Sonuç üreten mekanizmalara, gündelik davranışı eğiten görünmez kurallara, yetişkinlerin geri çekildiği alanlara… Bu yaklaşım, memleketi “iyi–kötü” terazisine koyup tartmak yerine, ülkenin nasıl çalıştığını anlatır. Nasıl çalışıyorsa öyle sonuç veriyor; üstelik sonuçlar artık sadece istatistik satırlarında durmuyor, okul koridorunda, sokakta, ekranda, ev içi konuşmada belirginleşiyor.

Önce temel meselenin toplumsal iklim olduğunun altını kalın çizgilerle çizelim. Şirin’in yazılarında iklim sözü, havadan sudan konuşmak anlamına gelmiyor; tersine, davranışın kuralları demektir. İnsanların neye cesaret ettiği, neyi normal saydığı, neyi “zaten böyle” diye kabullendiği… Günlük hayatın ritmi bu iklimle kuruluyor. İklim bozulunca en sıradan olaylar dahi sertleşiyor, üslûp köşeleniyor, güvensizlik büyüyor, duygu dili kararıyor. Bu noktada mutsuzluk kavramı duygu olmaktan çıkıp toplumsal dayanıklılık göstergesine dönüşüyor. Daha az gülme, daha az keyif alma, daha az öğrenme hevesi; bunlar moral cümleleri sayılınca hafife alınıyor. Oysa bunlar, ülkenin üretme kapasitesini, birlikte iş yapma becerisini, uzun vadeli hedef kurma iradesini doğrudan etkileyen işaretlerdir.

İklimin en sert çıktısı şiddet… Şirin’in çizdiği çerçevede şiddet sadece suç başlığı altında okunmaz; öğrenilen davranış olarak ele alınır. İnsan, özellikle ergenlik çağında, çevresinin ödül-bedel düzenine bakarak hızla kalıp çıkarıyor. Bedel görünmezse davranış çoğalıyor. Bu noktada mesele “kötü niyetli azınlık” anlatısının ötesine geçiyor: Cezasızlık duygusu yayıldığında toplum, şiddeti öğretmeye başlıyor. Sonuç düzeni tutarlı kurulmadığında, en uç davranış bile ‘denenebilir seçenek’ hâline geliyor. Böyle bir ortamda küçücük gerilimler, kısa sürede büyüyor, geri dönüş şansı azalıyor, söz, itişe; itiş, darbeye; darbe, faciaya uzanıyor. Üstelik bu uzama artık sadece fiziksel mekânda gerçekleşmiyor.

Ekran çağı, şiddeti içerik hâline getiriyor. Şirin’in üzerinde durduğu kırılma buradadır. Şiddet görüntüsü paylaşıldıkça, izlendikçe, yorumlandıkça “olan biten” olmaktan çıkıp tüketilen şeye dönüşüyor. En ürkütücü taraf şudur: İzleyen kişi sahnenin parçası olmuyor; seyirci kalıyor, hatta seyircilik üzerinden haz devşiren kültür büyüyor. Böylece şiddet, ahlak dışı eylem olmanın yanında popülerlik aracı hâline geliyor. Algoritma da bunu ödüllendiriyor; çünkü öfke, korku, hakaret, kışkırtma en hızlı yayılan malzeme. Tam burada yetişkinliğin çekildiği alan beliriyor: Çocuk, gencin karşısında kural koyan, sınır çizen, anlamlandıran yetişkin yoksa; rol modeli ekran veriyor. Ekranın verdiği rol model, çoğu zaman güç fantezisi, sertlik, aşağılama, gösteriş üzerinden işliyor.

Erkeklik meselesi de bu yüzden Şirin’in yazılarında ağırlık taşımaktadır. Genç erkeklerin yalnızlığı, aidiyet arayışı, görünür olma açlığı; hepsi ekranın sunduğu hazır kimlik paketlerine açık hâle geliyor. Bu paketlerin ortak dili kaba kuvveti parlatıyor, merhameti “zayıflık” diye kodluyor, kadınları hedefe koyuyor, hayatı oyun alanına çeviriyor. Geleneksel otorite figürleri çözülürken yerine sağlıklı otorite gelmeyince boşluk doğuyor; boşluğu algoritma dolduruyor. Sonra okulda, sokakta, evde patlayan şey “tekil vaka” diye konuşuluyor. Oysa vakayı üreten düzen ortada duruyor.

Bu noktada eğitim meselesi sadece ‘ders başarısı’ şeklinde ele alınırsa resmin yarısı kaçıyor. Şirin’in yazıları, okulun aslında toplumsal iklimi taşıyan ana kurum olduğunu hatırlatıyor. Okul iklimi güçlü olduğunda, çocuk sadece matematik öğrenmiyor; ilişki kurmayı, çatışma yönetmeyi, utanç–öfke–kıskançlık gibi duyguları tanımayı, sınır koymayı, sınır tanımayı öğreniyor. Okul iklimi zayıf olduğunda, müfredat şişse bile temel sorunlar sürüyor; zorbalık büyüyor; öğretmen yıpranıyor; öğrenme hevesi düşüyor.

Şirin’in bu başlıktaki düğüm noktası öğretmen özerkliği... Türkiye’de öğretmen, sistemin merkezinde duruyor, buna rağmen inisiyatif alanı dar kalıyor. Sahaya güven azaldıkça öğretmen talimat uygulayıcıya indirgeniyor, yaratıcılık köreliyor, mesleki itibar içten içe eriyor. Merkeziyetçilik, eşitlik adına kurulduğunda bile, pratikte eşitliği büyütmüyor; çoğu zaman sıradanlaştırıyor, yeniliği boğuyor, okulu öğrenen organizma olmaktan çıkarıp bürokratik bir şubeye çeviriyor. Böylesi bir düzende iyi örnekler yayılmıyor, kötü örnekler rutinleşiyor. Öğretmenin sınıf içindeki etkisi büyüdükçe sınıf dışındaki güçsüzlüğü daha fazla görünür oluyor.

Teknoloji, özellikle üretken yapay zekâ bu tabloya yeni eşik ekliyor. Şirin’in yaklaşımı teknoloji hayranlığı ile teknoloji korkusu arasında gidip gelmiyor; tasarım sorusuna dayanıyor. Yapay zekâ, öğretmenin zamanını geri verebilir; içerik üretimini kolaylaştırabilir; öğrenciye kişiselleştirilmiş destek sunabilir. Aynı araç, yanlış kullanılırsa öğrenmeyi zayıflatır; hazır metinle geçinen, düşünmeyi erteleyen, emekle kurulan bağları koparan alışkanlıklar üretir. Burada öğretmenin rolü iki yöne evriliyor: Öğrenme deneyimini tasarlayan içerik üreticisi ve merakı canlı tutan motive edici. Bu rol dönüşümü desteklenmedikçe, yapay zekâ sınıfa girince öğretmen güçlenmez; sınıfın zemini gevşer. Zemin gevşeyince kopya kültürü genişler; düşünme kası zayıflar; akademik başarı sayılsa bile gerçek öğrenme geriler.

Bütün bunların arkasında daha derin bir başlık vardır: Güven. Şirin’in metinlerinden çıkan Türkiye fotoğrafı, güvenin eridiği yerde her şeyin pahalılaştığını söylüyor. Güven eriyince işbirliği maliyeti yükseliyor, kurumların sözünün ağırlığı azalıyor, gençlerin gelecek kurma isteği sönüyor ve haksızlık duygusu kalıcılaşıyor. Bu durumda ülkenin en değerli kaynağı olan genç zihin, enerjisini üretime değil savunmaya harcıyor; Kendini korumaya, kendine yer açmaya, kendini kanıtlamaya… Üretken enerji savunma enerjisine dönünce ülke zayıflıyor.

Peki buradan çıkış nerede başlıyor? Şirin’in çizdiği yol, sloganla yürümüyor. ‘Şiddete sıfır tolerans’ tabiri tek başına sonuç üretmez; nedeniyse şiddetin sonuç düzeninden beslenmesidir. ‘Eğitim şart!’ cümlesi tek başına sonuç üretmiyor; çünkü eğitim, öğretmenin güçlendirildiği iklim ister. “Ekranı kapatın!” uyarısı tek başına sonuç üretmiyor; çünkü ekran, çocuğun yalnızlığını dolduran sahte bir arkadaş rolüne geçtiğinde kapatılınca boşluk kalıyor. Çıkış, iklim tasarımındadır.

İklim tasarımı, üç alanda eşzamanlı adım gerektiriyor. İlk alan, sonuç düzeni: Cezasızlık duygusunu besleyen boşlukların kapatılması, adil ve tutarlı yaptırımın görünür hâle gelmesi, okulda zorbalığa “idare eder” muamelesi yapılmaması, şiddet içeriklerinin yayılmasını teşvik eden kültürle kamusal mücadele. Buradaki hedef korku salmak değil; davranışın bedelini netleştirmek, sınırın varlığını hissettirmek.

İkinci alan, yetişkinliğin geri dönüşü: Çocukla genç arasında sadece “yasak koyan” figür değil, anlam kuran rehber. Ekranla ilişkiyi yaşa göre düzenlemek, dijital okuryazarlığı ders başlığı olmaktan çıkarıp ev–okul işbirliğiyle günlük hayata taşımak, rol model krizini konuşmak, erkek çocukların yalnızlığını romantize etmeden ciddiye almak. “Bizim zamanımızda” diye başlayan nostaljiden uzak durup bugünün çocukluğuna uygun rehberlik geliştirmek.

Üçüncü alan, okulun güçlenmesi: Öğretmene alan açmak, mesleki gelişimi gerçek ihtiyaçlara bağlamak, iyi uygulamayı görünür kılıp yaymak, okul iklimini ölçmek ve iyileştirmek, sosyal-duygusal gelişimi merkeze almak. Yapay zekâ da bu tasarımın parçası hâline gelirse anlam kazanır: Öğretmeni yormayan, öğrenciyi düşünmeye çağıran, merakı büyüten kullanım. Aksi hâlde teknoloji hız kazandırır; yön yanlışsa hız felaketi büyütür.

Selçuk Şirin’in yazılarında karanlık tablo anlatılırken asıl amaç umudu satmak olmuyor, umudun şartlarını kurmak öne çıkıyor. Ülke, hayal kurma yeteneğini kaybettiğinde siyaset gündeminin içine sıkışıyor; gündem, okul kapısına dayanıyor; okul, çocuğun odasına giriyor; oda, ekranla doluyor; ekran, öfkeyi büyütüyor; öfke, şiddeti sıradanlaştırıyor. Bu zinciri tersine çevirmek mümkün. Tersine çevirmenin yolu, tek hamleyle mucize aramaktan geçmiyor; iklimi parça parça onarmaktan geçiyor. Sonuç düzeni, yetişkin rehberliği, öğretmen özerkliği ve teknoloji tasarımı aynı anda ele alınırsa, Türkiye’nin fotoğrafı değişir. Çocuk daha güvende hisseder, öğretmen daha güçlü hisseder, genç daha çok öğrenir, toplum daha çok güler. Bu tür cümleler kulağa naif gelebilir; oysa Şirin’in bakışı romantik değil, mekaniktir; İklim düzelirse davranış değişir, davranış değişirse ülke değişir.