“Cimrinin paraya, uykusuzun yatağa, üşüyenin ateşe olan iştiyakı bizde kitaplara yönelikti. Kitapların verdiği cüretle sanatsever ve düşünür bile olabiliyorduk; etik, estetik ve hayal gücüne abanan bir açgözlülükle.” Sözleriyle konumlanan Mustafa Everdi’nin Hece’den çıkan “Sözlükten Taşan Kelimeler”i, okura “sözlük” vaadiyle yaklaşıp deneme kitabı olarak ilerleyen, sonunda da kendi niyetini ele veren bir metinler toplamı.

Cins kafalardan Mustafa Everdi. Kolay yoldan gelmiş olamaz bu noktaya; “Çocukluğumdan itibaren kitaplara düşkündüm. Ekmeği zor bulurduk ama yine de kitap alır, okurdum. (…) Bizim ev kitap kokardı. Kitaplar evin süsüydü. Annem, babamın kitaplara olan saygısını hissettiği zaman bizimle ayrı bir gurur duyardı. (…) Anadolu’nun ortasında yetiştim. Köyde imkânlar sınırlıydı. Ama hayalim vardı. Yazdıklarımın bir karşılığı olacağına inanıyordum. Çantalar, defterler, kalemler benim için kıymetliydi. Öğretmenlik mesleğini tercih ettim. Zihnimde hep bir şeyler yazma, üretme isteği vardı. Kitapların hayatıma kattığı anlamı hiçbir zaman unutmadım.”

Okunur, konuşulur, havaya uçar yazmadan. Yazmadan olmaz!.. Yine Everdi’ye kulak verelim: “Hayal kurmadan yazılmaz. Yazmak biraz da iç dünyayla hesaplaşmaktır. Bir zamanlar küçük bir köy çocuğuydum. İçimde büyüyen bir ses vardı. Yazdıkça o sesi tanıdım. Kitap yazmak bir cesaret işidir. İnsan kendiyle yüzleşmeden yazamaz.

Eğitim sürecimde öğretmenlerimin etkisi büyüktü. Onların teşviki beni yazmaya itti. İlk yazılarım yerel gazetelerde yayımlandı. O günkü heyecanımı hâlâ hatırlıyorum. Yazdıkça özgüvenim arttı. Her yazı bir adım, her adım yeni bir başlangıçtı.”

Art arda çıkan kitaplarını satın alır almaz okumaya başladım. Okurlarım geçen haftaki ‘Kekeme Edebiyat’a dair yazımı okumuştur blogumda. Yazı uzamış, sıkmasın diye bırakmışız ama nazar boncuklarını dillendirmeden bitirmişiz o kitabın yazısını. Bak bu olmadı işte! Tahsilâtını şimdi yaparız biz de, gecikme tutarıyla beraber amma velâkin şerhimizi düşeriz. Mustafa Ağabey böyle ister zaten hakkında yazıyı. Sevgimiz, saygımız, hürmetimiz baki; bilir.

Her zaman olduğu kitabın kapağına, arka kapağına, sunuş, içindekiler, biyografi; hızlıca gözden geçirdim. Hece’nin kitaplarının künyesinde tasarım hep aynıdır, çok hoşuma gider isim: Sarakusta. Ne demekse, sorarım bir ara.

Kapak tasarımını Ahmet Akkılıç yapmış, eserin mutfağındaki ustalardan. Emeğine saygı babından kapak hakkında kelâm edelim, sazı bir beş dakika sonra ele alayım, n’olacak! Önce emeğe saygı, vefa; Ahmet Akkılıç Bey’e de buradan bir selâm gönderelim:

“Sözlükten Taşan Kelimeler”in kapağ ilk bakışta sakin, hatta neredeyse “sessiz”. Açık zemin, boşluk hissi ve ortada tek bir imge; açık bir kitaptan göğe doğru yükselen harfler. Ama o sakinlik aldatıcı sanki; öyle hissettim. Çünkü o harfler sözlükte hizaya girmiş, tanımı yapılmış, sınırı çizilmiş kelimeler değil; bulut gibi dağılmış, yerçekimine meydan okuyan, “taşan” kelimeler.

Ad–tasarım bağı ne alemde, klâsikten gideyim. “Sözlükten Taşan Kelimeler” ifadesi, kapakta görselleştirilmiş. Sözlük düzeni temsil eder; kapaktaki açık kitap da o düzeni simgeliyor da kelimeler yukarı doğru akıyor, bir bulut oluşturuyor. Yani tanımın içinden hayal çıkıyor, disiplinin içinden çağrışım doğuyor. Deneme türü için isabetli bir metafor bu: Tanımdan düşünceye, maddeden manaya geçiş. Alkış!

Bulut imgesi ayrıca geçiciliği ve çoğulluğu çağrıştırıyor. Kelimeler sabit değil; bir araya geliyor, dağılıyor, yeniden şekilleniyor. Bu da yazarın muhtemel tavrını sezdiriyor: Sözlüğün katılığına razı olmayan, kelimeyi yaşatan, yerinden oynatan bir yaklaşım. Göreceğiz bakalım; ipucunu girişte verdim aslında.

Tasarımın minimal oluşu, metne güvenen bir duruş sergiliyor. Gürültülü grafikler, iddialı renk oyunları yok. Sadelik, “Ben gösterişle değil sözle konuşurum” diyen bir tavır gibi. Deneme kitabı için yerinde bir tercih. Okura “içeri gir, gösteri içeride” mesajı veriyor. O zaman bir daha söyleyeyim, bir daha; “Göreceğiz bakalım”

Bir başka açıdan bakalım mı? Açık kitabın altı somut, harflerin üstü soyut. Bu, düşüncenin iki katmanını da imliyor: bilgi ve yorum. Sözlük bilgi; taşan kelime yorum. Kapak, kitabın zihin rotasını tek bir imgeyle özetliyeveriyor..

Başlıktaki ‘taşma’ fiili, kelimenin sözlük anlamını aşmasıyla sınırlı kalmadığı gibi Everdi’nin kendi geçmişini, mahallesini, alışkanlıklarını, öfkesini, gururunu, utancını, hevesini de taşırıp ortaya döküyor, alıntılarımdan da anlaşılacağı üzere. Kitabın asıl cazibesi de bundan kaynaklanmıyor mu zaten? Mustafa Everdi, kelimeleri anlatır görünürken kendini anlatıyor; kendini anlatır görünürken de bir dönemin dindar-muhafazakâr zihniyetinin iç muhasebesini kurcalıyor. Bize düşense, kavramların iziyle yürüyüp bir dönüşüm güncesine varmak. ‘Kekeme Edebiyat’ta gözden kaçırdığım hesabı ve gecikmesini buradan tahsil etme plânları yapıyorum. Çıkarsa buradan çıkacak, kafamda şimdiden bir şeyler şekilleniyor. Ne mi? Yazarın geçmişinde İslâmcı bir çizgi olduğunu biliyorum. Kekeme Edebiyat’ta bu çizgiden ayrılma izleri çoktu, belki burada daha çoktur. Fırsat burada gibi görünüyor. Okumaya başlayalım o halde. Bu arada şaka maka sayfaları hâlâ çevirmeye başlamadık bunca zaman. İnşallah okumya devam ediyorsunuzdur. Edin bence, buna değecek, eminim. Ne de olsa mizah, ironi, sürüden ayrı düşünmenin pirlerinden biriyle muhatabız.

Şimdi ciddi olalım. Yazı asıl şimdi başlıyor…

&&&

“Sözlükten Taşan Kelimeler”, iki bölümden müteşekkil. İlk bölüm daha çok kelimenin çağrışım evreninde dolaşan, okuma-yazma hâllerini yoklayan, kültür gündeliklerini kurcalayan metinlerden oluşuyor: “Kitaplarla Büyümek”, “Kültürlerin Denize Bakışı ve Balık İnsan”, “Ok-Okuyucu”, “Topuk Edebiyatı”, “Ocak”, “Yazmak Zor İş”, “Öteki Egzotiktir”, “Bir Tornavidanız Var mı?”, “Yolcu, Çöl ve Şarap”, “Babalar ve Oğullar”, “Bir Köy Hikâyesi”, “Aydınların Çocuklaşma Süreçleri”…

Bu bölümde Mustafa Everdi’nin denemeci refleksinin oldukça belirgin olduğunu müşahede ediyoruz. Şöyle ki; Mustafa ağabey kısa bir soru yakalıyor, bir nesneye tutunuyor, bir kavramı çekiştiriyor, sonra okuru hatıra, gözlem, küçük gülümseme ve sitemler arasında gezdiriyor.

Dil yer yer kıvrak, yer yer nükteli; diğer deyişle ironi bezeli. Fakat ilk bölümde metinlerin bir kısmı iyi niyetli giriş tadı veriyor; yani cümleler doğru bir kapı aralıyor, sonra aynı kapının eşiğinde oyalanıp dönüyor. Okurun zihninde iz bırakacak sert bir düğüm, uzun süre taşınacak bir cümle, metnin sonunda “buradan başka yere dönüştüm” dedirten bir kırılma arıyoruz. Bazı yazılarda bu şiddeti bulmakta zorlanacağız sanırım. Everdi’nin iyi yaptığı şey “hikâye ederek düşünmek”; ilk bölümde hikâye yoğunluğu dalgalanınca düşüncenin basıncının da dalgalandığı görülecektir.

İkinci bölümde ton değişmiştir. “Ben Neden Feys’e Düştüm?”, “Dünyada Öldürülen Tanrı Afganistan’da Toprağa Veriliyor!”, “Fakirler İçin Ahlâksızlık Dersleri I-II”, “Dini Var Parası Yok!”, “Azap Askeri İktidarı”, “Gümüş Kaşıkla Doğanlar”, “Haraptar Ülke”, “Anadolu Acizdir”, “Yaşlılar ve Ergenler”, “Din Şanzımanı veya Etnik Vites”, “Değişerek Devam Etmek”, “Aydın Göçü”, “Marks, Kurt ve Kuğu” başlıkları bile başlı başına sert görünüyor, ki yer yer sertliğin dozajının arttığına sık sık şahitlik edeceğiz, zamanı gelince değineceğim elbette. Bir de şu başlıklara bakar mısınız; eski Mustafa Everdi’nin atacağı başlıklar mı bunlar; heyecanım artıyor. Geliyor gelmekte olan Mustafa ağabey!

&&&

Kelime oyunu yerini toplumsal sinire, iç eleştiriye, “mahallenin içinden konuşup mahalleyi hırpalama” cesareti, yazıların bir diğer hussiyeti. Everdi’nin asıl okur kitlesiyle ilişkisi de burada görünür olmaktadır. Yazarın geçmişinde İslâmcı-muhafazakâr bir çizgi olduğunu bir daha hatırlatırken, bu kitapta o çizginin korunur göründüğünü, dinî referanslar ve Doğu-medeniyet dilin canlı kaldığını, yine de metnin içinden bir soğuma, bir sorgulama, bir ayıklamanın da geçtiğini anlıyoruz. Evet, bir anda 360 derece dönmüş bir ses duyduğumu ifade etmiyorum, yanlış anlaşılmasın. Kendi kendini yoklayan, yer yer kendine çelme takan, “biz bunu neden yaptık?” diye soran bir zihin görüyoruz okudukça.

Günümüzde birçok ismin kendi dindar geçmişiyle hesaplaştığı bir iklimi hatırlıyorum. Hemen aklıma Mehmet Erdoğan geliyor. Bu hesaplaşmaları derli toplu şekilde usta eleştirmen Mehmet Erdoğan’ın Kopernik’ten çıkan Edebiyat ve Eleştiri Yazıları’nda okuyabilirsiniz, Everdi de bu kitap hakkında bir değerlendirme kaleme alıyor, lâkin pek de hoşnut kaldığı söylenemez çalışmadan, kısmen övse de bazı durumlarını. Ama siz her şeye rağmen okuyun bu kitabı. İsmet Özel, Rasim Özdenören, Cahit Zarifoğlu, Necip Tosun vd. neler neler var, şaşıracaksınız.

Mustafa Everdi de o büyük dalgaya katılıyor (AZ SONRA), yine de kendi üslûbunu koruyor. Vaaz vermiyor, kahramanlık pozu kesmiyor, kendini de eleştirinin içine atıyor.

&&&

“Ben Neden Feys’e Düştüm?”ü, bu kitabın vitrini sayabilirim. Dergi-telif düzeni üzerinden edebiyat piyasasının küçük aşağılamalarını, görünmez hiyerarşisini, kapı eşiği kültürünü resmediyor. Sahne kurmayı biliyor: Dergi idarehanesine gidişi, yazarın kendi zihninde büyüttüğü ihtişam ile kapıda gördüğü soğuk gerçek arasındaki fark, okura tanıdık bir utanç duygusu taşıyor. Buradaki mizahın hedefi yalnızca “edebiyat çevresi” olmuyor; yazar kendi kendini de iğneliyor, ki bunu zaten hep yapıyor yazarımız.

“Feys” tercihi bir özgürleşme hamlesi gibi anlatılırken aynı anda başka bir yoksunluğun itirafına dönüşüyor: okuma azalıyor, yüzey çoğalıyor, alkış kolaylaşıyor, anlam ucuzluyor. Bu metin, kitabın adıyla da tam temas ediyor: kelime sözlükten taşınca bazen fikir de mecrasından taşıyor; mecra değişince fikir de şekil değiştiriyor. Everdi, kendi düşüşünü anlatır gibi görünüp aslında kültürel alanın düşüşünü yazıyor.

“Dünyada Öldürülen Tanrı Afganistan’da Toprağa Veriliyor!” ve benzeri metinlerde dinî-ideolojik romantizmin eleştirisinin belirginleştiğini yakalıyoruz. Afganistan anlatısı, “cihat” söyleminin genç zihinlerde ürettiği büyüyü, sonra o büyünün gerçek hayatta bıraktığı tortuyu gösteriyor. Bu çizgide Everdi’nin tavrı dikkat çekicidir. Batı’ya hayranlık nutku atmıyor, yanı sıra Batı’yı şeytanlaştıran refleksi de alkışlamıyor. İçeriden konuşan bir eleştirmen var karşımızda: kendi mahallesinin zihin tembelliğine kızıyor, sembollerin düşüncenin yerine geçmesine sinirleniyor, sahicilik arıyor. Burada şunu sormak ve cevabını öğrenmek isterim: Bu sorgu bir soğuma mı, bir arınma mı, savrulma mı? Nitekim metnin verdiği cevap net bir etiketle gelmiyor; daha çok bir tavır halinde beliriyor: Everdi, dindarlığı korurken dindarlığın konforlu klişelerine saldırıyor; geleneği sahiplenirken geleneğin plastikleşmesine tahammül edemiyor. Yani “inanç” duruyor, “alışkanlık paketleri” çatlıyor.

&&&

İkinci bölümün gücü, kelimeyi sosyolojiye bağlama becerisinden kaynaklanıyor. “Din Şanzımanı veya Etnik Vites” gibi başlıklar bile tek başına bir niyet beyanı değil mi? Dinin ve etnisitenin gündelik hayatta “vites” gibi kullanılması, işimize geldiğinde hızlanıp işimize gelmediğinde boşa alınması… Bu tip metinlerde Everdi’nin cümleleri bir karikatür kalemi taşımaktadır. Okur gülerken rahatsız olacak, rahatsız olurken de “evet, bu yaşanıyor” demek zorunda kalacaktır. Kitap, dergi yazısı gibi okunabilir kalırken “itiraz üretme” işini de sürdürüyor. Bu tarafı dergi okuru için kıymetli: Metinler ağır akademik dille boğulmuyor, gene de hafife alınacak bir gevşeklik de taşımıyor.

Kitabın sonlarına doğru gelen “Kuğu Gölü Balesine Bir Dermeyan”, “Tuz/Şeker Siyahı/Beyaz”, “Suyun Kalbi”, “Hasta mıyım Sağlıklı mı?” başlıklı yazılar, Everdi’nin deneme kurma biçimini daha çıplak göstermektedir. Kuğu Gölü metninde bir sanat eseri üzerinden “zarafet-bedel” gerilimi okunuyor: balerin parmak ucu yürür, seyirci alkışlar; parmağın içinde kanayan nasır görünmez. Everdi’nin derdi burada sanatı kutsamakla sınırlı kalmıyor; toplumun “güzellik” diye sevdiği şeyin ardındaki eziyeti, disiplinin zulme dönüşme riskini, sahnenin gösterdiği ile gizlediği arasındaki uçurumu işaretliyor. Bu çizgi, kitabın genel meselesine bağlanıyor: kelimeler de sahne kurar; kelimenin parıltısı gerçeğin nasırını örter. Everdi, nasıra bakmayı dayatıyor.

“Tuz/Şeker Siyahı/Beyaz”, kelimenin kültürel hafızasını bugünün alışkanlıklarına çarpan bir deneme. Tuzun “koruma” çağrışımı ile şekerin “haz” çağrışımı, geleneksel bilgelik ile modern tüketim arasında bir terazide tartılıyor. Mustafa ağabey burada ahlakçılık yapmaya meyilli bir zemine yaklaşıyor; dikkatli okur, yazarın bazen bu zeminde fazla rahat ettiğini, bazen de kendi ironisiyle o rahatlığı bozduğunu görecektir. Yazı iyi işlendiğinde tatlı-acı ikiliği sahici bir toplumsal okuma sunarken, zayıf işlendiğinde “bilinen doğrular” düzeyinde kalma riski taşıyor. Yine aynı meseleye geliyoruz: Everdi’nin metni büyüten tarafı, bir örneğin ucundan beklenmedik bir soruya sıçraması. Bu sıçrama her yazıda aynı yükseklikte gelmiyor ama.

“Suyun Kalbi”, su üzerinden tabiat-insan-vicdan bağlantısı kuruyor. Suyun akışını “öz” metaforuna bağlayıp okuru hem temizliğe hem kirliliğe götürüyor. Su, hayatın taşıyıcısı; aynı zamanda kirin saklandığı yer. Everdi’nin dilindeki dinî-ahlaki bağ burada belirginleşir; kıymeti şu: yazar suyu romantikleştirmiyor, suyu bir sınav alanına çeviriyor. Yalnız burada da risk aynı: metafor çok uzun dolaştığında somut örnek ihtiyacı doğuyor. Bu kitap, okuru “okumuş kadar” kılacaksa, metafor kadar sahne de ister. Everdi sahne kurduğunda çok kuvvetli; kurmadığındaysa metin hafifler.

“Hasta mıyım Sağlıklı mı?” yazısı kitabın en kişisel satırlarından biri. Psikoloji dili, vicdan sesi, iç eleştiri, “benim içimdeki mahkeme” teması… Everdi burada kendine karşı da sert. “Eleştiri beni hasta mı yapıyor, yoksa eleştiri haklı mı?” sorusu, aslında kitabın tamamına gömülü ana sorudur. Everdi’nin kişisel sıkışması toplumsal sıkışmaya bağlanıyor: “Bu ülkede düşünce insanı, kendini sürekli yargılarken mi ayakta kalır, yoksa bu yargı onu içten çürütür mü? Yazarın dinî referansları bu yazıda da arka plânda duruyor: ruh-beden tartışması, insanın kendi içindeki kavga… Şunu fark etmeliyiz: Everdi’nin dönüşümü politik bir etiket değişimi kadar varoluşsal bir gerilim. Bu gerilim yazının enerjisini yükseltmektedir.

Gelelim sonsöze. Sonsözde Everdi, kelimelerin dijital çağda geçirdiği dönüşümü açık eder: kelime, sözlükte paslanmıyor; sosyal medya, emoji, karekod, avatar, reklam dili kelimenin anlamını yeniden kodluyor. Burada yazarın kaygısı iki katmanlıdır: Kültürel birikim dağılırsa kelime köksüzleşir, kelime köksüzleşirse insan da köksüzleşir. Sonsöz, kitabın başından beri dolaşan meselelerinin hasılası hüviyetindedir. Dergi-telif kavgası, sosyal medyanın yüzeyleştirmesi, kavramların “sanal”a kayması, geçmişin hatırlanma biçimi, mahallenin kendini aldatma yöntemleri… Mustafa Everdi’nin yaptığı, bir tür envanterdir: Elimizde ne kaldı, gerçekliğimiz neye dönüştü, kelimenin şahsiyetini nasıl koruruz? Bu sorular, kitabın başlığını haklı çıkarıyor. “Sözlükten taşan” şey sadece kelime/ler olmuyor; hafıza taşıyor, vicdan taşıyor, çağ taşıyor.

&&&

Kitabın genel değerlendirmesinde birkaç net hüküm zuhur etmektedir. En güçlü taraf, Everdi’nin “içeriden eleştiri” kabiliyeti. Kendi dünyasına dışarıdan taş atmak kolay, içeriden taş atmak bedel ister. Everdi bedeli göze alıyor, üstelik bunu mizah ve ironiyle yapıyor. İkinci güçlü özellik, sahne kurma ve kendini iğneleme cesareti. “Feys’e düşüş” hikâyesi gibi bölümlerde hem gülerr hem utanırız; bu duygu karışımı iyi edebiyatın işaretlerinden sayılır. Zayıf taraf, ilk bölümdeki bazı yazıların temkinli kalması; konu açılıyor, okur gerilim bekliyor, metin erken sönüyor. Bir de yer yer “mesaj” hevesi ağır basınca denemenin tabiî kıvraklığı azalıyor; okur, yazarın cümlelerinin vaaz konforuna kaydığı anlarda metnin keskinliğini arıyor.

Siz aşağıda tamamını okumadan, İslmcılık çizgisi ^meselesine kitap içinden çıkabilecek en dürüst cevap şu olabilir: Everdi’nin zihninde kopuş yok, çözülme var; dönüş yok, ayıklama var; inkâr yok, itiraf var. İnanç ve Doğu duyarlığı metnin içinde yaşamayı sürdürüyor; buna karşılık alışkanlıkların kutsallaştırılması, sembolün düşüncenin yerine geçirilmesi, romantik ideolojiyle kendini avutma hâli ciddi biçimde sorgulanıyor. Bugün birçok isim dindar geçmişiyle hesaplaşırken ya tam bir reddiye savuruyor ya da geçmişi parlatıp kendini temize çekiyor. Everdi bu iki kolay yolu da seçmiyor; okur için en değerli tarafı bu. Yine de okur, bazı yerlerde daha açık bir “ben neredeyim” cümlesi duymak isteyebilir; yazar bunu bilerek esnetiyor olabilir, bazen de kaçamak bir rahatlık doğuyor. Eleştiri tam da burada başlar: Mahallesini eleştirirken kendine daha sert davrandığı anlar metni büyütüyor; kendini kolladığı anlar metni küçültüyor. Okur, Everdi’nin büyüdüğü anları daha çok görmek istiyor.

Şimdi okuyunca siz ne diyeceksiniz, doğrusu merak etmiyor değilim…

İslâmcılıktan Medeniyet Muhasebesine

Mustafa Everdi’nin fikrî serüveni üzerine konuşurken hafızayı diri tutmanın zaruretini anladınız diye düşünüyorum. Bu, şart! 1990’ların ve 2000’lerin başındaki yazı evreni; dergiler, gazeteler, polemikler, kültür savaşları, İslamcılığın kendini hem savunma hem kurma iddiası taşıdığı yıllar… O iklimde yetişmiş, yazmış, kavga etmiş kalemlerden söz ediyoruz. Bu geçmiş inkâr edilemez, üzeri örtülemez, silinip atılamaz. “Sözlükten Taşan Kelimeler” bu hafızayla yüzleşme alanı açıyor.

Sorunun kalbi şudur: Everdi çizgi değiştirdi mi, soğudu mu, kopuş mu yaşadı, yoksa ton mu dönüştü?

Kitap dikkatle okunduğunda sert kopuş ilanı görülmez. İslâmî referansların tümüyle terk edildiği, dini zeminin çöpe atıldığı tablo çıkmıyor. Kur’an’a, geleneğe, kavramların köküne, Doğunun hafızasına yapılan göndermeler metnin içinde canlı. Lâkin o referanslar daha çok kültürel ve ahlâkî bir hat olarak duruyor. Bu önemli bir ayrım.

1990’ların İslâmcı dili, kolektif dava retoriği taşırdı; saflar, cepheler, saflaşmalar, açık hedefler… ‘Sözlükten Taşan Kelimeler’de ise kavga daha çok dil üzerinden yürümekte, siyaset arka plânda, kelime ön plândadır.

Bu değişimi 360 derece dönüş diye adlandırmak da acelecilik olur. Zihinsel dönüş var, ton kayması var, kavga yerinin değişmesi var. Dava merkezli söylemden kültür merkezli eleştiriye yönelim seziliyor. Bu, İslamcılıktan kaçış mı? Soruyu ters yüz edelim: İslâmcılık yıllar içinde neye dönüştü? Türkiye’de pek çok isim kendi geçmişini sorguladı; kimisi liberal ufka yöneldi, kimisi milliyetçi hatta demir attı, kimisi tamamen sekülerleşti, kimisi suskunluğa çekildi. Everdi’nin durduğu yer bu örneklerin tam ortasında konumlanmıyor. Onda ne geçmişi reddeden bir kopuş dili var ne de eski sloganları yeniden ısıtan bir nostalji.

“Sözlükten Taşan Kelimeler”de Doğu-Batı gerilimi hâlâ diridir “Vidadan demokrasi çıkar mı” diye soran, kültürel emperyalizme dikkat çeken, kelimenin yerli anlamını savunan çizgi korunmaktadır. Bu çizgi klasik İslamcı düşüncenin kültürel hassasiyetleriyle akraba. Yine de metinde mutlak hakikat iddiası geri çekilmiş. Dilin kaybı, dijital çağın yüzeyselliği, kelimenin şahsiyeti gibi meseleler evrensel bir çerçeveye oturuyor. Burada İslâmcılık ideolojik kimlik olarak geri planda kalırken medeniyet tasavvuru daha geniş bir kültürel eleştiri tonuna kavuşuyor.

Eleştiri yapılacak yer işte tam da burası. Eğer İslami referans korunacaksa, o referansın düşünce derinliği metne daha güçlü yedirilebilirdi. Bazı bölümlerde kültürel muhafazakârlık ile dinî iddia arasındaki sınır belirsizleşiyor. Dilin yozlaşmasına itiraz var, lâkin bu yozlaşmanın ilahî hakikat bağlamı yeterince açılmamış. Bu tercih Everdi’nin bilinçli seçimi, yahut geniş okur kitlesine seslenme kaygısı taşıyor olabilir. Yine de geçmişte daha keskin metafizik vurgular yapan kalem için bu geri çekilme tartışmaya açık bana göre.

Öte yandan İslâmcı geçmişe sadakat sadece sloganla ölçülmez. Kelimeye, hafızaya, ahlâka sahip çıkma ısrarı İslami duyarlılığın başka bir formu sayılabilir. Kitapta “yalan en kesin kelimelere muhtaçtır” cümlesi, hakikat merkezli düşüncenin izini sürüyor. Bu damar sahici. İslâmcılığın özünde hakikat vurgusu yer alır; hakikatin politik araçsallaştırmaya kurban edilmesi ise ayrı bir sorun. Everdi sanki bu ikinci tuzağa mesafe koyuyor.

Kaypaklık arayanlar için açık ihanet izi bulamayız bu kitapta. Lâkin eski keskinliği, sertliği arayanlar hafif bir yumuşama hissedebilir. Bu yumuşama konfor alanı mı, yoksa yılların tecrübesiyle gelen olgunluk mu? Burada niyet okuma kolay; adaletli okuma ise daha zordur. Yazılarda sinik bir vazgeçiş tonu yok. İnançtan soğuma izlenimi çıkmıyor. Peki ne? Siyasal İslâmcılığın dar kalıplarına sığmayan kültürel muhasebe görülüyor.

&&&

Türkiye’de İslâmcı entelektüellerin yaşadığı kriz ortada. İktidar deneyimi, devletle temas, bürokrasi, güç, hayal kırıklıkları; tümü zihinsel dönüşüme yol açtı. “Sözlükten Taşan Kelimeler” bu büyük hikâyenin içinden konuşuyor. Dil üzerinden yapılan eleştiri, aslında siyasî tecrübenin de eleştirisi. Kelime bozulduğunda siyaset de bozulur son tahlilde. Bu cümle kitapta açık açık yazmasa da, satır arası bunu fısıldıyor.

Katıldığım yer şurası: İslâmcılık yalnızca parti programı ya da iktidar stratejisi olarak okunamaz, okunmamalıdır da. Kültürel direniş, hafıza savunusu, anlamı koruma çabası da o geleneğin parçasıdır. Katılmadığım yer ise; kültürel eleştiri ile siyasî sorumluluk arasındaki bağ daha açık kurulabilirdi. Dil eleştirisi güçlü, siyasal muhasebe daha örtük.

Hasılı ve’l-kelâm; ortada 360 derece dönüş yok. Sert ideolojik sloganlardan kültürel muhasebeye geçiş var. İnanç zemininde kopuş işareti görünmüyor. Mustafa Everdi’nin siyasal İslâmcılık ile mesafeli, medeniyet tasavvuru ile temaslı, dil merkezli eleştiri çizgisi öne çıkıyor. Bu tavır kimine göre olgunlaşma, kimine göre geri çekilme görülebilir. Tartışma da zaten burada başlıyor.

Kelimeyi savunan, hafızayı diri tutmaya çalışan, Doğu hassasiyetini kültürel alana taşıyan Everdi portresinde eski meydan nutukları yok, kelime üzerinden yürüyen hesaplaşma var. Bu hesaplaşma İslâmcılıktan kaçış sayılmaz; İslâmcılığın siyasal formundan kültürel forma evrilme olarak okunabilir.