Mustafa Everdi, emekli olduktan sonra ve Hece’ye geçtikten sonra adeta coştu. 2025’te dört, bu yılda bir toplamda beş yeni kitap. 2025’te çıkanlar deneme, gezi yazısı ağırlıklı. Bugün değerlendirmeye çalışacağım Erzengiz ise bir roman, hafızam beni yanıltmıyorsa Everdi’nin ilk romanı. Bu yönüyle de ayrı bir önemi haiz. Her bakımdan tam teşekküllü ele alınmayı ziyadesiyle hak eden bir roman. Uzun bir yolculuğa çıkacağız birlikte. Bu bakımdan safha safha tane tane yol alacağım. Umarım sıkılmazsınız.

Erzen Var, Giz Baki

“Erzengiz” adı, romanın ruhunu taşıyan bir birleşim gibi. Doğrudan sözlükte olan bir kelime değil ama iki ayrı çağrışımın birleşmesi hissi veriyor: “Erzen” + “giz”

Buradaki “giz”i anlamlandırmak kolay; sır, içe saklı hakikat, çözülemeyen taraf... Odaktaki kahraman Erzen bir kadın; anlatıcının çözmeye çalıştığı bir “giz”, bilinçaltı kapısı, kaybedilmiş ihtimal gibi kurulmuş: “O yaşa kadar hiçbir cinsel deneyimi olmayan, bu nedenle adı Erzen olan bir kız. Kız oğlan kız sıfatını tamamlayan bir genç Erzen.”

Hasılı; “Erzengiz” adı doğrudan bir karakter ismi olmaktan çok, Erzen’in anlatıcı zihnindeki büyütülmüş hâline dönüşüyor.

Bir ihtimal daha var: “Erz” kökü Türkçede “öz, cevher, esas” çağrışımı yaparken “giz” bunu saklı öz, iç hakikate çekiyor. Romanın sürekli öz, hakikat, ruh, beden hafızası, gerçek yaşam gibi kavramlarla uğraşması düşünülünce isim bilinçli seçilmiş görünüyor.

Baş kahraman teknik olarak ‘yazar/anlatıcı.’ Romanı taşıyan bilinç onunki de ondan. Olayları onun zihninden görüyoruz. Her ne kadar Erzen merkezde görünse de aslında romanı Erzen’in değil, anlatıcının çözülüş romanı kabul etmeliyiz.

İlerledikçe Erzen gerçek kişiden çok anlatıcının iç dünyasındaki simgeye dönüştüğünü anlarız. Yani Erzen; gençlik, özgürlük, yeniden başlama, canlılık, arzu, kaybedilmiş ihtimal, hatta ‘başka hayat’ anlamı taşıyor.

Bu yüzden romanın adı başlı başına bir kadın ismi yanında anlatıcının Erzen’e yüklediği büyülü ve gizli anlamı da işaret ediyor.

Anlatıcı Erzen’i kaybettikçe kendi içindeki başka bir hayat ihtimalini kaybediyor. “Erzengiz” bu yüzden bir aşk adı yanında çözülmeyen iç düğüm adı gibi.

Kitaptaki şu cümle romanın isim ruhuna çok yakındır: “İnsan bazen yaşamadığı hayatın yasını tutar.” Erzengiz tam olarak yaşanamamış ihtimalin gizine dönüşüyor romanda.

Erzen hiçbir zaman tamamen açılmıyor. Hep biraz uzakta, kapalı, biraz da eksik kalıyor. Zihnini tam kestiremiyoruz. Sanırım bu da “giz” tarafını daha bir göz önünde tutuyor.

Yani isim aslında romanın yapısını da özetlemektedir: Erzen vardır ama tam yoktur. Yakındır ama ulaşılamazdır. Gerçektir ama anlatıcının zihninde mit hâline gelmiştir.

O yüzden “Erzengiz” adı yer yer fazla romantize edilmiş dursa da romanın psikolojik iklimine uygun bir isim. Kitap boyunca anlatılan; ‘kadının kendisinden çok, erkeğin o kadına yüklediği gizli anlamdır’ hükmü de bu şekilde düşünmemizi haklı çıkarıyor.

Sevdiğini Değil, Yaşa-ya-madığını Kaybetmek

Roman sanki bir aşk hikâyesi gibi görünüyor: Yasak bir yakınlık, gecikmiş duygular, nişanlar, evlilik hazırlıkları, mesaj bekleyişleri, kıskançlıklar, ayrılıklar… İlk bakışta hikâye bunlar. Fakat ilerledikçe işin rengi değişir. Anlatılanlar ilişkiden çok, insanın kendi hayatıyla giriştiği büyük hesaplaşmaya çağırmaktadır.

Merkezde “yazar” kimliğiyle öne çıkan erkek anlatıcı vardır; taşra kültürü, aile baskısı, erkeklik beklentileri, ekonomik sıkışmışlık ve geç kalmışlık hissi içinde yaşamış... Hayata karşı içinde mütemadiyen daha büyük bir kader arzusu taşıyor ve kendini sıradanlığa ait hissetmeyen biri. Yazarlığı meslekten çok, varoluşunu meşrulaştıracak bir alan görüyor. Roman boyunca sık sık “yaratma”, “kader”, “Tanrı”, “karakter”, “özgürlük” gibi kavramlara yönelmesi bundan kaynaklanıyor. Daha ilk paragrafta; “Tanrı yazardı sonuçta” der, az da kibirle.

Erzen ise anlatıcı yazarın hayatına giren genç bir kadındır. Öncesinde sevilen bir kadın, yanı sıra başka bir hayat ihtimalidir. Anlatıcı Erzen’de kaybettiği gençliği, özgürlüğü, coşkuyu, hatta kendi eksik kalmış taraflarını görür. Bu yüzden aralarındaki bağ sıradan bir romantik ilişki olarak gelişmez. Daha ilk andan itibaren yoğun, bağımlı, takıntılı ve metafizik anlamlarla yüklü bir ilişkiye dönüşür.

Romanın önemli kısmı iki karakter arasındaki duygusal yakınlaşmanın iç konuşmalarla ilerlemesinden oluşmaktadır. Karşılıklı bakışlar, mesajlaşmalar, özlem, kıskançlık, bekleme, kırılma ve geri çekilmeler anlatılır. Lâkin, olaylardan çok karakterlerin bilinç akışının öne çıktığının altını çizeyim. Özellikle anlatıcının zihni sürekli çalışır. Her olaydan sonra uzun düşüncelere dalar; aşkı ölümle, kadınlığı özgürlükle, erkekliği güç ve yetersizlik duygusuyla ilişkilendirir.

İlişki ilerledikçe anlatıcının Erzen’e duyduğu sevginin saf bir aşktan ibaret olmadığı anlaşılacaktır. Sahip olma isteği, seçilme arzusu ve kurtarılma beklentisi de vardır. Erzen başka biriyle nişanlanıp evlilik sürecine girdiğinde psikolojik gerilim büyür. Çünkü anlatıcı bunu sadece bir kadını kaybetmek olarak yaşamaz; kendi ihtimalinin, kendi gençliğinin, kendi ‘olabilirdim’ duygusunun yıkılması gibi hisseder.

Bu noktadan sonra romanın en güçlü bölümlerinden, düğün ve aile sahneleri başlar. Bize Metropol Mücahidi’ni de hatırlatan Anadolu’da evlilik kültürü, akrabalar, nişan hazırlıkları, gösteriş, ekonomik yükler, aile içi roller, erkeklik baskısı ve toplumsal beklentiler ayrıntılı biçimde anlatılır. Düğün, kutlama yanında toplumun birey üzerinde kurduğu baskının sahnesi; herkesin oynadığı ama kimsenin lâyıkıyla mutlu ol-a-madığı büyük bir tören gibidir.

Erzen’in nişanlısı Salim ve çevresindeki insanlar da bu kültürel atmosferin parçaları hâline gelmiştir artık. Anlatıcı, Erzen’in yaptığı seçimi anlamaya çalışırken toplumun insanları nasıl yönlendirdiğini de sorgular, özellikle kadınların güvenlik, aile, düzen ve kabul görmek adına kendi arzularını bastırdığını düşünür. Aynı şekilde erkeklerin de güçlü görünme, ekonomik yeterlik ve otorite kurma zorunda bırakıldığı anlatılır.

Sayfaları çevirdikçe aşk hikâyesi giderek daha karanlık bir ruh hâline dönüşecektir. Anlatıcının iç sesinin sertleştiği başlar: Yer yer intikam duygusu, aşağılanmışlık hissi, kıskançlık ve öfke öne çıkar. Sevgi ile hınç birbirine karışır. Erzen’in evlilik kararı anlatıcıda büyük çöküş yaratır. O andan itibaren roman, kaybedilen bir aşkın değil, kaybedilen bir hayat ihtimalinin yasına dönüşür.

Son bölümlerde anlatıcı sürekli; “İnsan gerçekten kendi hayatını mı yaşar, yoksa toplumun ona biçtiği hayatı mı?” sorusunun etrafında dolaşır. Bu sorunun kesin cevabı ortada yoktur ama tekrar eden bir geç kalmışlık duygusu bırakır zihinlerde.

&&&

Karakterler yaşarken dahi sanki kaçırılmış bir hayatın ardından bakmaktadır. Bu yüzden kitap boyunca ölüm, kader, yazgı, özgürlük, beden hafızası, pişmanlık ve kaçamama hissi eşlik eder. Anlatıcı Erzen’i kaybettiğini düşünürken aslında kendi içindeki başka bir benliği kaybetmektedir.

Toparlayacak olursak, romanın temel meselesi bir yazarın, sevdiği kadının başka bir hayata doğru gidişi karşısında yaşadığı ruhsal çözülmedir. Çözülmenin içi boş değildir ama; aşk, taşra, erkeklik krizi, sınıfsal yara, yazarlık hırsı, aile baskısı, geç kalmışlık vardır. En çok da insanın, ‘başka bir hayat yaşayabilirdim’ düşüncesi sözkonusudur.

İnsan bazen yaşamadığı hayatın yasını tutar.

Taşra, Erkeklik ve Geç Kalışta Yakalanan Sahicilik

Romanın en güçlü tarafı bence Everdi’nin gerçekten çok şey yaşadığı hissi vermesi. Taklit yok; tekrarlarda, sıkça zikrettiklerinde, takıntılarında epey ipucu var, gerçek bir yara hissedilir. Bunu sezdiğimizde ‘Erzengiz’ yapaylıktan, kurgu hayal hissinden uzaklaşır.

Özellikle iç kırılma anlarında roman esaslı bir hâl alır, sahici bir hâl yani ve roman, büyük fikirlerden çok küçük itiraflarda güç kazanır. Misal; “Bellekten silinse bile beden hatırlıyordu.” şeklindeki cümle romanın tüm psikolojisini taşıyor aslında. Kitap boyunca akıl unutmaya çalışıyor, beden unutmuyor. Aşkı metafizikleştiren şey de böyle bir şey değil mi zaten?

Gözlem kabiliyeti de dikkat çekici. Özellikle düğün, nişan, aile ve taşra hayatı anlatılırken yazar ciddi biçimde canlanıyor; soyut düşünce/ler azalıyor, hayat metne giriyor.

Şu pasajlardaki atmosfer meselâ; “Kuruyemiş tabakları, kolalar, sarı su, cevizler, çerez tepsileri…” Bu ayrıntılar dekor gibi durmuyor, aksine Anadolu düğününün ekonomik ve psikolojik ağırlığını hissettiriyor. İnsanların borçla kurduğu ihtişamı, “ayıp olmasın!” korkusunu, gösteri mecburiyetini görüyoruz. Bununla bağlantılı olarak, Erzengiz’in taşrayı karikatürleştirmemesi de olumlu bir yanı. Evet taşra eleştiriliyor ama tamamen dışarıdan da bakılmıyor. Anlatıcının kendisi, el yükseltelim Everdi de o kültürün içinden çıkmış biri çünkü. Bu yüzden roman zaman zaman içeriden konuşuyor. Bilhassa aile baskısı, erkeklik beklentisi ve “elâlem ne der!” korkusu oldukça tanıdık ve gerçekçi duruyor.

“Bir yuva iki kişilikti. Üç kişi kalabalık. Daha fazlası akrabadan bir ordu” cümlesinin de ülkemiz gerçekliğine çok yakın olduğunu müşahede ederiz, ki bu cümlede sosyoloji var ve evliliğin iki insan arasında değil, aileler ve gelenekler arasında yaşandığını tek hamlede anlatır.

Romanın bir diğer kuvvetli yanı erkeklik meselesini ele alması. Romanımızda erkek karakterler genelde ya aşırı güçlü çizilir yahut bütünüyle edilgen bir mağdura dönüşür. Buradaki anlatıcıysa ikisinin arasında gidip geliyor. Güçlü görünmek istiyor fakat kırılgan, sevilmek istiyor ama hükmetmek de istiyor. Aşağılanmaktan korkuyor: “Bir erkek başarısız olursa görünmez olur.”

Ayrıca ciddi bir “geç kalmışlık” duygusu sözkonusudur. Bu duygu iyi yansıtılmış. Karakterler aşkı da kaçırılmış bir hayatı da düşünüyor sanki: “Ben artık yaşamak istiyorum.” Çok sade ama romanın en güçlü cümlelerinden biri bence. Çünkü ilk kez felsefe yapmıyor, bağırmıyor, poz vermiyor. Çıplak bir ihtiyaç konuşuyor.

Romanın dilinde de zaman zaman gerçekten iyi imgeler çıkıyor, özellikle kısa kaldığında: “Düğün bitti bir ağıt kaldı ortada.”, “Hayat ertelenmez.”, “İnsan bazen yaşamadığı hayatın yasını tutar.”

Bu tarz cümlelerde Everdi’nin aforizma kurma isteği doğal akıyor. Zorlama durmuyor.

Kitabın önemli artılarından biri de ilişkiyi romantik düzlemde bırakmamasıdır. Aşkın içine sınıf, kültür, taşra baskısı, ekonomik sıkışmışlık, yaş farkı, toplumsal roller ve yazarlık hırsı giriyor. Böyle olunca hikâye sadece “sevdi kavuşamadı” düzeyinde kalmıyor.

Bir başka güçlü tarafsa romanın sürekli bir iç gerilim taşıması. Hikâyede dış olay çok büyük değil aslında. Fakat, anlatıcının zihni sürekli kaynıyor. Bu da kurguya psikolojik yoğunluk veriyor. Okur bazen bunalsa bile karakterin zihninden çıkamıyor. Özellikle, insan sevdiği kişiyi kaybederken bazen aslında kendi ihtimalini kaybeder hissini iyi kuruyor roman. Romanın asıl trajedisi burada değil midir zaten?

Son olarak, kitapta yer yer gerçekten edebiyat tutkusu hissediyoruz. Yazar sadece hikâye anlatmak istemiyor, varoluşunu yazıyla kurmaya çalışıyor. Bu bazen metni yoruyor, evet. Ama aynı zamanda romana bir ruh da veriyor.

Kötü ama ruhu olan, belli bir ruh taşıyan romanlar yanında kusursuz ama ölü romanlar da vardır.

Erzengiz kesinlikle ikincisi değil.

Romanın Ateşi Var, Baca Tıkanıyor

Bu kadar övdük, elbette dostluğumuzu da göstereceğiz, yani kuru övgüler yanında nacizane kusurlardan da bahsedeceğiz ki yararlı olalım. Yazıyoruz uzun uzun, detaylı, dişe dokunur bir yanı olsun çabamızın.

Erzengiz’in kusur haritasına en baştan şunu koymak gerek: Romanın temel zaafı hikâye kuramamak değil, hikâyeyi kendi düşünce selinin altında bırakması. Mustafa Everdi’nin anlatmak istedikleri güçlü; geç kalmışlık, taşra baskısı, erkeklik kırılganlığı, arzunun toplumsal duvarlara çarpması, yazarlığın tanrıcılık hevesi… Bunların hepsi roman kurmaya elverişli evet de roman tekniği açısından çoğu yerde olay, sahne ve karakter üzerinden ilerlemek yerine sürekli açıklama, yorum, yargı ve aforizma üretiyor. Bu yüzden romanın içinde yürümekten çok, karakterin zihnindeki uzun bir savunma dilekçesini dinliyor gibiyiz.

En büyük teknik sorunsa anlatıcının her şeyi açıklama telâşı diyebilirim. Roman, okurun sezmesine alan bırakmıyor. Bir sahne kuruyorsunuz, hemen ardından o sahnenin ne anlama geldiği anlatıcı tarafından çözülüveriyor. Meselâ düğün bölümlerinde kuruyemiş tabakları, sarı su, çerez tepsileri, kaynana bakışları, borçla kurulmuş ihtişam… gibi ayrıntılar zaten yeterince konuşuyor. Bunlar taşra düğününün sınıf ve psikolojik yükünü gösteriyor. Fakat yazar durmuyor; hemen “akraba ilişkisi hastalığı”, “evlilik güç değiş tokuşu”, “kültüre sitem” gibi açıklamalara kayıyor. Böyle olunca sahne kendi gücüyle çalışamıyor. Anlatıcı kulağımıza eğilip “bak burada bunu demek istedim” diye fısıldıyor. Romanın zarafeti burada zedeleniyor.

Everdi’nin açıklama düşkünlüğü, karakterlerin iç dünyasında da sürüyor. Anlatıcı aşk yaşarken aslındaaşkı yaşamıyor, aşk üzerine konuşuyor. Kıskanırken kıskançlığı göstermiyor, kıskançlığın felsefesini yapıyor. Yaşlandığını hissederken yaşlılığın bedenindeki küçük kırılmalarını anlatmak yerine erkeklik, zaman, varoluş, özgürlük, ölüm, hakikat vb. kelimeleri sürekli devrede tutuyor.

“Bellekten silinse bile beden hatırlıyordu” gibi güçlü, sade ve vurucu bir cümleyi görünce romanın birden ışıldadığını fark ediyoruz etmesine de hemen ardından cümlenin etrafına uzun uzun yorum örülüyor. Bedenin hatırlaması zaten romanın aşk, arzu ve travma algısını imliyor. Açıklama eklendikçe cümlenin büyüsü eksiliyor.

Tekrarlar atılsaydı roman ciddi anlamda nefes alacak, okuru ferahlatacaktı. Aynı duygu, aynı düşünce, aynı imge çok fazla dönüyor. Kuyu, yangın, zindan, zincir, uçurum, mahkeme, oyun, kader, ölüm, diriliş, ışık, bahar… tek tek bakıldığında işlevli imgeler olsa da roman boyunca sürekli aynı yoğunlukla kullanılınca bir imge ağı kurmak yerine birbirini tüketmeye başlıyorlar. “Hayat ertelenmez” gibi sade bir cümlenin yanına varoluş, sonsuzluk, tanrısal çekim, ruhların kavuşması, ölümle aşkın kardeşliği gibi büyük kavramlar üst üste bindikçe metnin iç basıncı artıyor, fakat anlam netleşmiyor. Hatta bazı yerlerde duyguyu güçlenmek yerine şişiriyor.

Bu şişme özellikle erotik ve metafizik pasajlarda belirgindir. Yazar bedeni anlatmak istiyor, fakat bedeni doğrudan anlatmaktan çekiniyor ya da bedeni tek başına yeterli bulmuyor. Bu yüzden bedensel yakınlık hemen yaratım, Tanrı’ya öykünme, hakikat, evren, sonsuzluk gibi alanlara taşınıyor. Yaratım?; şunlara da bakalım:

“Diğer kızlar gençlik coşkusuyla cıvıldarken onun katılımı çeşni sayılırdı aralarındaki sohbette.” (Anti parantez: İki de bir çocukların yanına gelip; ikide bir-iki de bir?)

“Ablasının söylemiyle tımarhaneden kaçmış, kendi evinin hanımı olmuştu ama özgür hissedemiyordu kendini.” (aç bir parantez daha: söylem ne yahu, roman okuyoruz; kendi evinin hanımı mı, kendi’ye gerek var mı?)

“… yangından kaçınır gibi uzak durmaktaydı.” Bunlar kâfi.

Sorunun metafizik kullanmak olmadığını söylemem icap ediyor. Sorun ne mi, asıl sorun her temasın metafizik zirveye çıkarılması. İyi roman titreyen el, yanlış yerde duran bakış, tereddüt, suskunluk, geri çekilme, kokunun kalması, kapının sesinin unutulmaması gibi küçük ayrıntılarla büyük sahneler kurar. Erzengiz’de ise bu sahne, temas çoğu zaman devasa kavramlarla kuruluyor ve anlatılıyor. Böyle olunca sahnenin harareti kayboluyor. Okur karakterlerin birbirine dokunduğunu değil, anlatıcının o dokunuşu edebiyat tarihine kabul ettirmeye çalıştığını hissediyor.

Erzen karakterinin de romanın en büyük ıskalarından biri olduğunu tereddüt etmeden söylemeliyim. Başta güçlü bir potansiyel taşırken, bu potansiyeli yazar, toplum baskısı altında kendi arzusuyla güvenlik arasında sıkışan genç kadın olarak çok daha derinleştirebilirdi. Fakat anlatıcının Erzen’i çoğu zaman bağımsız bir karakter olarak değil, kendi iç krizlerinin aynası olarak kullanmasını tercih etmiş.

Erzen bazen gençlik, kimi zaman özgürlük, arada şefkat, tanrısal dişilik, ikinci hayat ihtimali olur. Bunların her biri anlatıcı açısından anlamlı olabilse de Erzen’in kendi sesi yeterince duyulmaz. Korkuları, hesapları, sıradan zaafları, çelişkileri, bedenî varlığı, gündelik alışkanlıkları, ailesiyle somut ilişkisi, yalnız kaldığında düşündükleri romanın merkezine yeterince alınmadığından Erzen kimi zaman karakterden çok erkek anlatıcının kurtuluş fantezisi gibi durmuş.

Şu da var: Anlatıcı Erzen’i anladığını iddia ederken aslında çoğu zaman kendi ihtiyacını anlatır. “Sen beni dirilttin”, “seninle yaşamak istiyorum”, “beni özgürleştirdin” vs. güçlü bir aşk dili gibi kuruluyor, ama altından ağır bir yük çıkıyor; kadından erkeğin varoluş krizini çözmesi bekleniyor. Bu yük roman içinde yeterince sorgulanmıyor. Anlatıcı bazen kendini eleştirir görünse de çoğu yerde kendi tutkusunu büyüterek aklıyor. Erzen’in seçme hakkı dile getiriliyor, fakat anlatıcının iç sesi hâlâ “beni seçmeliydin” diye çalışıyor. İşte bu çelişki romanın en verimli malzemesi olabilecekken, yazar bunu çoğu yerde romantikleştiriyor.

Boran ve Salim gibi erkek figürlerde de benzer bir teknik sorun var. Boran ve Salim, anlatıcının karşısında sıradan hayat, güvenli evlilik, ekonomik düzen, toplumsal kabul tarafını temsil ediyor. Gel gelelim onlar da çoğu zaman temsil ettikleri işlevin dışına çıkamıyor. Boran’ın kendi iç dünyası, sevme biçimi, korkusu, kabalığı ya da haklılığı derinleştirilebilirdi. Salim’de günlük hayatın içinden gelen iyi ayrıntılar var; pastane, hesap ödeme, utangaçlık, iş ve para meselesi… gibi yerler canlı. Fakat genel planda bu karakterler anlatıcının büyük iç mahkemesinde figüran kalıyor. Oysa iyi roman rakip karakteri de haklı kılmayı başarır. Burada anlatıcı çoğu zaman kendini ‘derinlik’, diğerlerini ‘sıradanlık’ tarafına yerleştiriyor. Bu da romanı ideolojik olarak tek gözlü yapıyor.

Roman tekniği açısından bir diğer problem sahne ile düşünce arasındaki dengenin kurulamaması. Bazı bölümler sahne olarak başlıyor: kafe sohbeti, düğün hazırlığı, kız isteme, mahkeme, otel odası, mesaj bekleme… Fakat sahne kısa sürede monoloğa yeniliyor. Kişiler konuşacakken anlatıcı konuşuyor ya da olay gelişecekken düşünce büyüyor. Anlatıcı bir kez söze başlayınca karakterler susuyor. Bu durum özellikle mahkeme bölümlerinde çok görünüyor. Valeria Solanas, Nietzsche, Jung, Fuzuli, Zerdüşt gibi figürlerin aynı düzleme çağrılması başta ilginç ve oman kendi iç yargı mekanizmasını kuruyor gibidir. Fakat bu figürler kendi sesleriyle değil, anlatıcının zihninden çıkmış fikir kuklaları gibi konuşur. Böyle olunca mahkeme sahnesi dramatik bir çatışma yerine entelektüel gösteriye dönüşür.

Mahkeme fikri roman için çok iyi bir buluş olabilirdi, kaçırılan bir fırsat da budur. Anlatıcı gerçekten yargılanabilirdi. Savcı da Erzen de haklı olabilirdi. Toplum bazen haklı, bazen zalim çıkabilirdi. Anlatıcı bazen suçlu, bazen mazlum kalabilirdi. Fakat roman çoğu yerde mahkemeyi de anlatıcının kendini temize çıkarma alanına çeviriyor. “Ben suçlu değilim, aşk suç değildir, toplum aşkı anlamaz” çizgisi baskınlaşıyor. Oysa daha güçlü roman şunu sorardı: Aşk gerçekten özgürleştiriyor mu, yoksa bazen insan kendi arzusuna özgürlük adı mı takıyor? Bu soru metinde var, yeterince ve acımasızca işlenmiyor ama.

Dil meselesine gelince, romanın cümleleri çoğu zaman fazla yük taşıyor; tek cümlede hem duygu, hem fikir, hem imge, hem hüküm, hem aforizma kurulmak isteniyor. Bu da cümleleri savuruyor. Misal “ölümle aşk kardeştir”, “insan yaşamadığı hayatın yasını tutar”, “hayat ertelenmez” gibi kısa cümleler taşıdığı anlamla cümlenin gövdesi birbirine denk olduğu için tesirlidir. Fakat daha uzun cümlelerde yük dağılıyor. Cümle başlıyor, başka bir düşünceye dönüyor, sonra üçüncü bir imgeyi çağırıyor, ardından ahlaki veya felsefi bir hükümle kapanıyor. Bu okuma ritmini yoruyor. Romanın dilinde ateş varsa da baca sık sık tıkanıyor.

Tanrısal, sonsuzluk, hakikat, varoluş, evren, ruh, ölüm, yaratım gibi kelimeler sıkça kullanıldığından güçlerini kaybediyor, yapay bir büyüklük arzusuna kapılıyorlar. Bu kelimeler romanda nadiren kullanılsa yankı yapabilirdi. Sürekli kullanıldıkları için sıradanlaşmışlar, hatta bazen dekor kelimeye dönüşüyorlar.

Bir romanın büyük kelimelerden korkmasına gerek yoktur, fakat büyük kelimeyi sahne hak etmelidir. Erzengiz’de ise çoğu sahne henüz küçükken kelime çok büyüyor. Ayakkabı küçük, çizmeler ejderha derisinden; yürüyüş aksıyor anlayacağınız.

Anlatım bozukluğu sayılabilecek yerlerde temel sorun çoğu zaman anlam bulanıklığı değil, ifade fazlalığı. Aynı anlama gelen kelimeler peş peşe diziliyor. “Hüzün, keder, acı, yas, boşluk” aynı paragrafta birbirini çoğaltmak yerine birbirini siliyor. “Tutku, arzu, şehvet, haz, vecd” de benzer biçimde üst üste geldiğinde nüans üretmiyor. Yazar duygunun büyüklüğünü kelime sayısıyla artırmaya çalışıyor. Oysa edebiyatta yoğunluk her zaman çoklukla gelmez. Bazen eksiltme daha acımasızdır.

Romanda diyaloglar da sorunlu. Karakterlerin çoğu aynı tonda konuşuyor. Profesör, ilahiyatçı, yazar, anlatıcı, mahkeme figürleri, hatta bazen Erzen… Hepsi benzer entelektüel yoğunlukla cümle kuruyor. Neticede karakter ayrımı zayıflıyor. Halbuki karakteri konuşmasından tanımak gerekir. Kişiler değişiyor, cümlenin sıcaklığı, kelime tercihi ve düşünme ritmi çoğu zaman değişmiyor. “Ben bunu kim söylüyor diye bakmadan anlayabilir miyim?” sorusuna birçok yerde “Hayır” cevabı çıkıyor. Bu roman için ciddi kusurdur, karakter sesi, romanın omuriliği olduğundan.

Düğün ve aile sahnelerinde bu sorunun daha az olduğunu görürüz. Orada yerel konuşma, pratik kaygı, aile içi hesap, gündelik gerilim devreye giriyor: “Kim ne taktı?”, “ayıp olur”, “el âlem”, “güvenlik”, “masraf”, “gelin ne der?”, “kaynanalar ne düşünür?” … insanlar daha canlı. Romanın yolu burada görünür oluyor. Demek ki yazar somut hayata yaslandığında daha iyi yazıyor ama zihinsel ve felsefi alana döndüğünde karakter sesleri tek bir anlatıcı sesinde eriyor.

Vaka örgüsü açısından romanın en büyük sorunu dış olayların iç monologlara göre zayıf kalması. Erzen’le yakınlaşma, yaş farkı ve toplumsal baskı, nişan, düğün, anlatıcının çöküşü, mahkemevâri iç hesaplaşma gibi güçlü dönemeçler varsa da bu dönemeçler dramatik olarak yeterince işlenmeden düşünsel sonuçlarına geçiliyor. Meselâ Erzen’in nişanlanması roman için devasa bir kırılmadır. Bunun sahneleri, beden dili, aile içi konuşmaları, Erzen’in yalnız anları, Boran’ın tavrı, anlatıcının dış dünyadaki davranışları daha sahici ayrıntılarla genişletilebilirdi. Bunun yerine çoğu kez anlatıcının zihinsel patlamasını okuyoruz.

Romanın bakış açısı da başlı başına sorunlu. Anlatıcı hem olayın içindedir hem de sürekli dışarıdan her şeyi bilen biri gibi hüküm verir. Bu iki konum arasında bilinçli bir teknik gerilim kurulabilirdi, örneğin anlatıcının güvenilmezliği daha belirgin işlenebilirdi. Okur bu adam kendini kandırıyor olabilir diye daha fazla şüpheye düşebilirdi. Bu ihtimal var, hatta en iyi yerler buralarda açılıyor. Fakat yazar çoğu zaman anlatıcının kendi yorumunu fazla ciddiye alıyor. Yanılsamasını göstermek yerine onunla birlikte yükseliyor. Bu yüzden romanın eleştirel mesafesi zayıflamaktadır.

Özellikle anlatıcının kendini ‘derin’, ‘yaşayan’, ‘hisseden’, ‘yazan’ biri diye kurup başkalarını ‘sıradan’, ‘güvenlikçi’, ‘kültüre teslim olmuş’ kişiler görmesi daha keskin biçimde sorgulanmalıydı. Çünkü bu tavır romanın en ilginç karanlığıdır. Eğer kitap bunu teşhir etseydi, çok daha güçlü olabilirdi. Anlatıcı kendini özgürlük savaşçısı sanırken aslında kendi narsist açlığının tutsağı olabilir. Bu ihtimal romanın içinde var, lâkin tam işlenmiyor. Oysa burası altın nokta idi.

Yazarın edebiyat, felsefe ve büyük isimlerle ilişkisinde de ölçü sorunu var. Nietzsche, Jung, Fuzuli, Zerdüşt, Anna Karenina, Madam Bovary, Virginia Woolf, İbn Arabî gibi referanslar romanı zenginleştirebilir. Fakat referans, karakterin ruhuna karışmadığında vitrinleşir. Burada bazı referanslar iç dünyayı açıyor, bazıları sadece metnin “bakın ne kadar kültürlü bir alandayız” diye omuz kabartmasına yol açıyor. Okur, romanın malzemesiyle referansın zorunlu biçimde birleştiğini hissetmeli. Aksi hâlde metin kendi okumuşluğunu sergileyen bir vitrine dönüşür.

Bir başka kusur da ritim meselesi. Roman hep yüksek perdeden konuşuyor. Neredeyse her bölümde kriz, tutku, kırılma, mahkeme, ölüm, varoluş, özgürlük, yas, isyan var. Sürekli yüksek ses, bir süre sonra yüksek ses olmaktan çıkar ve düz çizgiye dönüşür. Erzengiz’de sessizlik de, sakinlik de, gündelik hayatın nötr anları da az. Halbuki karakterin çay içtiği, yürüdüğü, markete girdiği, bir kelime yazamadığı, telefona bakıp kapattığı, Erzen’in sıradan bir cümlesine takıldığı küçük anlar çoğalsa büyük patlamalar daha tesir ederdi.

Kısacası romanın dramatik ekonomisi zayıf. Her şey pahalı, her şey altın varaklı, her şey büyük salonda gerçekleşiyor. Biraz mutfak ışığı, biraz boş otobüs durağı, biraz yarım kalmış mesaj, biraz kötü ütülenmiş gömlek, biraz mahcup susma romanı güçlendirirdi. Çünkü bu romanın gerçek gücü zaten somut ayrıntıda parlıyor.

Yazarın aforizma merakı da romanı zorluyor. Her paragraftan unutulmaz cümle çıkarma çabası var. Roman aforizmalar toplamı değildir. Aforizma sık kullanıldığında karakterlerin doğal düşünme biçimini bozar. İnsanlar hayatlarında sürekli özlü söz kurup durmaz. Hele acı çekerken çoğu zaman kötü, eksik, yarım, hatta bayağı cümleler kurar. Roman karakterlerine bazen kötü cümle kurma hakkı vermeli Everdi. Bu kitapta herkes fazla ‘mânâlı’ konuşuyor. Bundan mütevellit bazı acılar gerçekliğini kaybediyor.

Dil düzeyinde daha somut söylemek gerekirse, “hissetti”, “düşündü”, “anladı”, “fark etti”, “kavradı” türü iç açıklama fiilleri çok çalışıyor. Bunların yerine davranış ve sahne daha fazla kullanılmalıydı. “Kalbi sıkıştı” demek bazen yeterli değildir; kişinin bardağı nasıl tuttuğunu, odadan nasıl çıktığını, telefonu kaç kez açıp kapadığını, hangi kelimeyi yazıp sildiğini göstermek gerekir. Roman bunu yaptığı yerlerde güçleniyor, yapmadığı yerlerde deneme cümlesine dönüyor.

Erzengiz: Başarılı Bir Roman Değil, Ciddiye Alınacak Bir Başlangıç

‘İnsan neden kendi hayatını yaşayamaz hâle geliyor?’ sorusuna farklı cevapların arandığı, hemen her yerinde rezil olma, seçilmeme, yaşlanma, sıradanlaşma, yetersizlik, kadının yalnız kalma, erkeğin görünmemesi gibi korkuların dolaştığı, insanların söyledikleriyle değil, korkularıyla yaşadığını gösteren, bu nedenlerle düğünlerle bile mutlu olun-a-madığı ‘Erzengiz’ acaba yazar hakkında ne türden şahsî/karakteristik fikirler veriyor, neler çıkarabiliriz? Anladıklarımı anlatmaya gayret göstereyim…

Everdi özellikle taşra muhafazakârlığından rahatsızsa da bunu kaba biçimde karikatürleştirmiyor. Daha içeriden bir öfke onunki. Çünkü o kültürün içinden geliyor ve içeriden boğulmuş hissediyor. O yüzden roman boyunca hem ait olma, hem kaçma isteği duyguları aynı anda var.

Erzengiz dışarıdan, yukarıdan bakan seküler bir küçümseme romanı da değil tam olarak. Daha çok ‘beni yetiştiren dünya beni eksik bıraktı!’ hissi taşıyor. Fakat burada Everdi’nin haklı olduğu yerler kadar haksız olduğu yerler de var.

Ülkemizde özellikle taşra ve alt-orta sınıf dünyasında insanlar çoğu zaman gerçekten özgür seçimlerle yaşamıyor. Kadınlar güvenlik baskısıyla, erkekler yeterlilik baskısıyla eziliyor. Evlilik çoğu zaman romantik değil ekonomik ve kültürel bir kurum gibi işliyor. İnsanlar genç yaşta uygun hayat seçmeye zorlanıyor. Duygular bile hesapla karışıyor. Roman özellikle ‘insanlar bazen hayatı değil, korkuyu seçiyor’u iyi görüyor. Bunlar tamam.

Everdi’nin haksız olduğu yerlere gelince…

Roman zaman zaman anlatıcıyı fazla romantikleştiriyor. Sanki derin hisseden insanlar özel, düzenli hayat yaşayan insanlar ise eksikmiş gibi bir bakış oluşuyor. Bu tehlikeli, çünkü hayat yalnızca tutkudan ibaret değil. İnsanların düzen istemesi, güvenlik istemesi, sıradan mutluluklar istemesi otomatik olarak ruhunu satmak anlamına gelmez.

Everdi özgürlük istiyor ama özgürlüğü tam anlamıyla içselleştiremiyor: Çünkü özgürlüğü savunurken bile sahiplenici bir dil kuruyor: “beni seçmeliydi!”, “beni anlamalıydı!”, “beni özgür hissettirmeliydi!”

Bu dilde sevgi kadar ego da var. Erzengiz’in en ilginç yanı da burada zaten. Everdi farkında olmadan yahut bile isteye kendi çelişkilerini açığa çıkarıyor. Özgürlük isteyen anlatıcı, sevdiği kadının özgürce başka bir hayat seçmesini kabullenemiyor. İşte roman tam burada sahici oluyor. Çünkü insan tam da böyle çelişkili bir varlıktır.

Everdi’nin genel ruh hâline bakınca belirgin biçimde karamsar bir dünya görüşü olduğunu rahatlıkla görebiliyoruz. Ama bu kuru bir nihilizm de değil haddizatında. Daha çok hayal kırıklığıyla yoğrulmuş bir karamsarlık.

Everdi, yani yazar, insanların birbirini gerçekten anla-y-amadığını düşünüyor. Evliliğe güvenmiyor. Toplumsal rollerden hoşlanmıyor. Modern hayatın insanı yalnızlaştırdığına inanıyor. Erkeklik meselesini yara gibi taşıyor. Kadınların da tam özgür olmadığını düşünüyor ama onları zaman zaman fazla idealize ediyor.

Onun asıl derdi aşk değil bence. Asıl derdi canlı kalmak.

Roman boyunca anlatıcı da sürekli şunu söylemiyor mu zaten: “Ben ölmeden yaşamak istiyorum.”

Bütün metafizik cümlelerin, erotik taşmaların, özgürlük nutuklarının altında bu var. O yüzden genç kadına duyduğu çekim sadece tenle alâkalı değil. Gençlik onda ‘ikinci ihtimal’ duygusu uyandırıyor; sanki kaçırdığı hayat geri gelebilecekmiş gibi.

Bu yüzden Erzengiz’in temel duygusu aşk değil yas; yaşanmamış hayatın yası.

Şimdi en önemli soruya gelelim ve toparlayalım artık: Bu roman, roman diline uygun mu?

Kısmen evet, kısmen hayır.

Evet, çünkü Everdi’de gerçekten romancı altyapısı var. İnsanı iyi gözlemliyor. Atmosfer kurabiliyor. Taşra düğünlerini, aile elektriklerini, erkeklik kırılmalarını, ekonomik aşağılık hissini, geç kalmışlık duygusunu sezebiliyor. Özellikle somut hayatın içine girdiğinde canlanıyor. Düğün salonları, mesaj bekleme anları, aile bakışları, kıskançlık krizleri, küçük utanmalar… Buralarda esaslı roman çıkıyor ortaya.

Hayır, çünkü Everdi romanı çoğu yerde roman gibi değil, büyük bir iç monolog ve düşünce arenası gibi yazıyor. Karakterler sık sık fikir taşıyıcısına dönüşüyor. Her duygu hemen felsefî açıklamaya dönüşüyor. Metin susmayı bilmiyor. İyi roman bazen geri çekilir, Everdi sürekli öne çıkıyor. Okurun hissetmesine alan bırakmadan kendi yorumunu bindirip geçiyor.

Bir başka problemse Everdi’nin ‘büyük roman’ yazmaya çok erken karar vermesi sanırım. İlk romanda görülen tipik bir durum bu aslında. İnsan sevdiği bütün fikirleri, okuduğu tüm filozofları, yaralarını, hesaplaşmalarını aynı kitaba doldurmak istiyor. Nietzsche de gelsin, Jung da, tasavvuf da, erotizm de, toplum eleştirisi de, taşra da, erkeklik de, metafizik de, özgürlük de… Sonuçta metin bazen nefes alamıyor.

Aslında ne biliyor musunuz, bu dağınıklık kötü taklit dağınıklığı değil. Gerçek taşma. Arada büyük fark var. Çünkü bazı ilk romanlar sadece iyi yazılmış görünmek ister. ‘Erzengiz’se gerçekten bir şey anlatmaya çalışıyor. Hatta bazen fazla anlatmaya çalışıyor! Sorunu samimiyetsizlik değil, kontrolsüzlük.

Bence Everdi’nin en büyük avantajı şu: Steril değil.

Günümüzde pek çok roman teknik olarak kusursuz ama ruhsuz. Her cümle kontrollü, her karakter ölçülü, her sahne yaratıcı yazarlık atölyesinden çıkmış gibi. Everdi’deyse hamlık var, fazlalık var, ego var, öfke var, yer yer kendini acındırma var, ölçüsüzlük var; var oğlu var!.. Aynı zamanda gerçek bir iç basınç da var. Romanın bazı yerleri tökezlese de ölü değil.

İlk roman olarak bakarsak bence nitelik taşıyan, ümit vadeden bir ilk roman. Kusurları büyük, evet. Yer yer kendini tekrar ediyor. Yer yer gösterişe kaçıyor. Yer yer kadın karakteri araçsallaştırıyor. Yer yer kendi acısını fazla merkezileştiriyor. Fakat aynı zamanda gerçekten düşünen, hisseden, dert taşıyan tarafları da yok değil

Ve en önemlisi, kendi riskini alıyor. Bu önemli. Çünkü kötü roman çoğu zaman başarısız risk değil, risksiz başarıdır.

Everdi kesinlikle roman yazmaya devam etmeli. Amma velâkin aynı biçimde değil. Eğer ileride daha iyi romanlar yazacaksa önce şunları kabul etmesi gerek kanaatindeyim:
Her düşündüğü şey yazılmak zorunda değil.
Her hissedilen şey açıklanmak zorunda değil.
Her büyük duygu büyük kelime istemez.

Biraz susmayı öğrenirse, biraz eksiltirse, karakterlerine daha fazla bağımsızlık verirse, kendi anlatıcısına daha acımasız davranırsa çok daha güçlü işler çıkarabilir, hamleler yapabilir.

Yine tekrar edeyim; onda asıl mesele teknik eksiklik değil. Asıl mesele kontrol. İçinde gerçekten roman yazabilecek malzeme var. Şimdi o malzemeyi boğmadan kullanmaya ulaşması gerekiyor.

Dürüst olayım ve bitireyim artık: ‘Erzengiz’ bana iyi roman olmuş hissi vermedi henüz, ama kesinlikle “yazarsa ilginç yere gider” hissi verdi. Bu daha değerli değil mi?